Analyse EU-koers

Dansend zoekt Europa een weg uit de chaos van Poetin en vluchtelingen

Europa’s korte vakantie van de wereldpolitiek is voorbij. De Europese ministers van Buitenlandse Zaken kwamen de afgelopen dagen weer bijeen in de Weense Hofburg, het van historie doordrenkte paleis van de Habsburgers. Een passende ambiance voor de grote vragen waar de Europeanen voor staan in een wereld waarin weinig meer vanzelfsprekend is.

Gastvrouw Karin Kneissl, in het oranje jasje, ontvangt haar Europese collega-ministers van Buitenlandse Zaken in Wenen. Beeld Roland Schlager / AFP

Wat te doen met migratiedruk vanuit Afrika op de buitengrenzen; met Trump, de Amerikaanse bondgenoot die afstoot; met Poetin, de Russische opponent die juist charmeert en verleidt; met de Europese populisten die ineens aan tafel zitten? Het vinden van antwoorden op deze vragen leidt vooralsnog tot zoveel verdeeldheid en ambivalentie dat het op chaos lijkt.

Al meteen bij aankomst van de ministers in de gewelfde paleisvertrekken is het donderdagmiddag raak. De Luxemburgse minister Jean Asselborn verwijt Oostenrijk dat het geen bootvluchtelingen overneemt van Italië. Slecht voorbeeld voor de tijdelijk voorzitter van de Europese Unie, vindt hij.

Zijn Oostenrijkse collega, Karin Kneissl, gaat er tegenover de pers niet op in. Ze komt met de analyse dat Europa niet meer is berekend op de uitdagingen van deze tijd. Het Schengen-verdrag over vrij personenverkeer dateert uit de jaren tachtig. Toen waren er nog geen massale bewegingen van mensen die vluchten voor oorlog, armoede en het klimaat. Nieuwe middelen zijn nodig. Voor de Oostenrijkse regeringscoalitie, met daarin de rechts-populistische FPÖ, zijn dat militairen aan de grenzen. Bij een recente oefening werden zelfs Black Hawk-helikopters ingezet.

Beladen bruiloftswals

De Russische president Poetin danst met de Oostenrijkse minister van Buitenlandse Zaken Karin Kneissl op haar bruiloft, 18 augustus in Gamlitz. Beeld Alexei Druzhinin/TASS

Duitsland en andere landen uitten meteen bedenkingen tegen de militarisering van het migratievraagstuk. Tegelijkertijd stonden de meeste landen niet te trappelen om Italië te ontlasten. Slechts acht van de 28 EU-staten hebben vluchtelingen overgenomen. Ook is er weinig animo om alternatieve havens aan te bieden voor het ontschepen van bootmigranten.

Veruit de prangendste vragen die de journalisten afvuren op Kneissl, gaan over haar bruiloft twee weken geleden. Het woord Rechtfertigungsbedarf valt: of de minister niet genoodzaakt is zich te verantwoorden over de uitnodiging aan Poetin. Ze walste zelfs met hem in de zomerzon en maakte na afloop een révérence, een diepe buiging zoals ze dat ooit leerde op een van de beroemdste dansscholen van Wenen en wat op de bals daar alle vrouwen doen tegenover hun danspartner. Volgens critici is nu duidelijk tot hoe ver de arm van Poetin reikt in Europa: tot de middel van de minister van Buitenlandse Zaken van EU-voorzitter Oostenrijk. ‘Zo laat de Russische autocraat zijn marionetten dansen’, twitterde iemand.

Kneissl wuift alle ophef weg. Een commentatorending. Collega-ministers vonden het leuk en van de Amerikaanse ambassadeur kreeg ze met terugwerkende kracht een bruiloftstaart. De ontmoeting met Poetin, die zij al zeventien jaar kent, was privé. Oostenrijk steunt onverkort de sancties die de EU vanwege Ruslands annexatie van de Krim afkondigde, beklemtoont zij.

Toch is er ondanks die Oostenrijkse zwierigheid (zo anders dan de calvinistische scherpslijperij in Nederland) wel iets serieus aan de hand. Poetin is geen romanticus maar een machtspoliticus. Hij ziet hoe Europa worstelt met de opkomst van populisten die anti-Europees, anti-immigratie en pro-Russisch zijn. Via hen wil hij Europa en het sanctiefront splijten. Om geopolitieke reden en omdat hij in geldnood zit. Dat was hem wel een wals waard met een 53-jarige bruid die voor het eerst trouwt. Kneissl staat voor Poetin voor een Oostenrijk, dat door zijn ligging en historische banden met veel landen soms een hefboomfunctie kan vervullen en waar de Russofiele FPÖ-populisten nu mede aan het roer zitten. Zijn hoop is dat die, samen met de regerende populisten in Italië en Orbán in Hongarije, zijn Trojaanse paard binnen de EU worden.

‘Strategische relatie’

Of dat gaat lukken, is de vraag. Kneissl is op voordracht van de FPÖ benoemd maar wil geen FPÖ-minister zijn. De Midden-Oostenspecialist voor de Oostenrijkse tv, noemt zichzelf een ‘vrijdenker’. Ze distantieert zich van de pro-Russische FPÖ-standpunten. Ze is eigenzinnig, dat weet Poetin ook. Tegenover de bruidegom, een ondernemer, prees hij de bruid als een ‘interessante vrouw’. Om eraan toe te voegen: ‘U bent een moedig man’. Hij ziet haar onafhankelijke geest en wat dat betreft moet zij voor hem lijken op Europa als geheel.

Er is al vaak gespeculeerd over versoepeling van de sancties, maar voorlopig verlengt de EU ze steeds. De inlijving van de Krim schond de heilige onschendbaarheid van de naoorlogse Europese grenzen en voorlopig wil niemand dat een stempel van goedkeuring geven. Niettemin hinkt Europa op twee gedachten. Vanwege Trump wordt er ook gesproken over een grotere militaire zelfstandigheid en over toenadering tot Poetin. De Franse president Macron zei donderdag in Helsinki dat het ‘realistisch’ is na te denken over een ‘strategische relatie’ met Rusland. Maar niet zolang de kwestie van de Krim nog openstaat, zei de Finse president meteen.

Zo is Europa op alle fronten zoekende bij het begin van het nieuwe politieke seizoen. Dat belette Kneissl donderdagavond niet om met minstens de helft van haar collega-ministers te dansen in de Hofburg. De bossanova. Maar een dans heeft geen politieke implicaties, zegt ze vrijdagmiddag. Europa mag bakkeleien, maar het moet ook kunnen dansen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.