Dansen op nog geen halve vierkante centimeter

Je gaat het pas zien als je het doorhebt. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: spelen.

Beeld Rijksmuseum

Sommige kunstenaars laten ons dingen zien die er wel zijn maar die we in het echt nooit zo kunnen zien. Onderwerpen die we niet vaak met aandacht bekijken omdat ze zo alledaags of juist intiem zijn. Een taartje, een mosterdpot, een teen, pik of vagina - op een schilderij wordt het uitvergroot onder je ogen geduwd. Dit hyperrealisme heeft iets van pornografie omdat het reëel lijkt, maar die realiteit is zo opgeblazen dat het volkomen anders binnenkomt. Harder, heftiger, indrukwekkender. De beelden maken het onmogelijk passief te kijken. René Daniëls kan het, en Amerikanen als John Salt en Ralph Goings, en - mijn favoriet - Ina van Zyl.

Dit even als disclaimer, want het beeld dat u hieronder ziet, kunt u nooit in het echt zo zien. Het is een detail uit een kunstwerk dat totaal 6,5 centimeter in diameter is. Wat u hier ziet is een 'blow-up', in werkelijkheid nog geen 2 cm. Het ligt bovendien in de tentoonstelling Small Wonders meer in de schaduw dan hier. De expo is topsport voor het oog, het zit vol 'gebedsnoten' met minuscule voorstellingen. Er zijn kristallen loepen aanwezig, maar ik kan aanraden zelf een goed vergrootglas mee te nemen. Had u anders dat vrouwtje achter de boom op het paard zien vluchten? Ik niet. Het is Maria Magdalena, die wordt meegenomen naar de hemel.

Werkt onderstaande zoomtool niet? Klik hier voor voor een mobiele versie van de afbeelding.

Nu zien we dus meer dan in het echt: dat er een man met hoge hoed en baard en een mooie cape en riem staat te trommelen bijvoorbeeld. Naast hem een middeleeuwer (maillot met inzet bij het kruis, zwaard in de gordel, een overkleed met pofmouwen en baret) die fluit speelt en niet groter is dan mijn pinknagel. Achter hen zingt een figuur in wapperende gewaden, en er zijn nog vijf mooie gezichten vol expressie. Die piepkleine gebedsnoten geven toegang tot een hele wereld. Het heeft iets van een geheim dat prijsgegeven wordt, een spel voor ingewijden. Je krijgt pas iets als je op zoek gaat. Dat is intiem kijken, en loont enorm.

We leven allang niet meer in een wereld waarin het logisch is die gebedsnoten te snappen. Ze bevinden zich op het snijvlak van kunst, devotieobject en speelgoed, staat in de catalogus, en om het te begrijpen moet je eerst weten dat dat in de 16de eeuw vanzelfsprekend samenging.

Beeld Rijksmuseum

Johan Huizinga schreef in Homo ludens (1938) de geweldige openingszin: 'Spel is ouder dan cultuur, want het begrip cultuur, hoe onvoldoende omschreven het ook mag zijn, veronderstelt in ieder geval menselijke samenleving, en de dieren hebben niet op de mens gewacht om hen te leren spelen.' Wie het speelse van deze objecten mist, mist eigenlijk de clou. Ze werden verstopt en tevoorschijn gehaald, vastgehouden in de hand, doorgegeven, en het oog ging voortdurend heen en weer door de voorstellingen. Het idiote vakmanschap wekt plezier op; het aantal keren dat ik - gelukkig net niet hardop - 'doe ff normaal!' riep tegen zo'n noot loopt in de tientallen.

Hoewel het vaak lijdensverhalen zijn, zitten er overal aapjes, kinderen, mensen onder stenen of mannen die hun tong uitsteken. Dit verhaal maakt het nog speelser: Maria Magdalena danst. Haar losse leven vóór ze Christus vond is het onderwerp, nogal uitzonderlijk - de maker kopieerde het van Lucas van Leyden. Te weten dat Maria Magdalena, de vrouw die wij vrouwen eigenlijk allemaal veel meer zijn dan Maria de Moeder Gods, staat te dansen op nog geen halve vierkante centimeter, op de muziek van deze mannen, maakt dit tot een van de vrolijkste museumervaringen die ik had.

Adam Dircksz en atelier

Gebedsnoot met vier scènes van het leven van de heilige Adrianus van Nicomedië: Marta bezoekt een zieke, Christus in het huis van Marta en Maria, de ontmoeting tussen Maria Magdalena en Christus als tuinman en de dans van Maria

Circa 1519-30; buxushout; diameter 6,5 cm,

Abegg-Stiftung, Riggisberg, Zwitserland.

Te zien op de tentoonstelling Small Wonders in het Rijksmuseum Amsterdam t/m 17 september.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden