Dansen op de vulkaan

'Foxtrot' is het hoogtepunt uit Annie Schmidts musical-oeuvre. Een musical uit 1977 waarin grote thema's worden gecombineerd met Hollandse kneuterigheid....

'Niks aan de hand, wat zou er kunnen zijn in het Nederland van minister Colijn?'

Cynische woorden van Annie Schmidt in de musical Foxtrot uit 1977. Natuurlijk was veertig jaar na dato, wetende wat de geschiedenis heeft gebracht, de vooroorlogse premier een eenvoudig doelwit voor de schrijfster. Maar het was toch ook bizar dat Colijn niks in de gaten leek te hebben. De werkloosheid was halverwege de jaren dertig tot dramatische hoogte gestegen, in Spanje had Franco met een militaire staatsgreep de democratie om zeep gebracht. Mussolini droomde in Italië van een modern Romeins rijk, en Hitler was al enkele jaren bezig om de Vrede van Versailles onderuit te halen.

In die context stelt Colijn zijn bezorgde landgenoten via de radio gerust. De regering waakte, dus het volk kon rustig gaan slapen. Het was weliswaar geen 9 mei 1940, toen de premier met deze vaderlijke boodschap kwam, maar voor een doorgewinterd politicus als Colijn moest het toch een teken aan de wand zijn geweest, dat Hitler de Duitse troepen in 1936 het gedemilitariseerde Rijnland liet binnenmarcheren. Wel iets aan de hand dus.

Toen Annie Schmidt die woorden schreef in de jaren zeventig, was de sfeer in Nederland ook niet echt ontspannen. Joop den Uyl had een paar jaar eerder zijn gezicht in de meest zorgelijke plooi getrokken toen hij op televisie meldde dat het nooit meer zou worden zoals het geweest was. Tijdens de olieboycot in 1973 van Arabische landen tegen Nederland moest de thermostaat een paar graden lager. En op zondag moest de auto voor de deur blijven staan. De Verenigde Staten kregen in Vietnam een draai om de oren. En weer die verdomde werkloosheid. Toen Annie Schmidt en Harry Bannink in de musical Foxtrot de beklemmende jaren dertig terughaalden, kon het doemdenkerige Nederlandse theaterpubliek makkelijk met deze tijdsprong meegaan.

De 15-jarige Paul de Leeuw zat met zijn moeder in de zaal. Ze genoten van de zwierige melodieën van Harry Bannink, de scherpe teksten van Annie Schmidt en het kleurrijke ballet met struisveren. Zij zagen hoe Willem Nijholt, als de homoseksuele revue-artiest/academicus Jules, zijn vriend op het podium vol op de mond zoende. Het liedje Sorry dat ik besta kwam hard aan bij De Leeuw:

Want zo is het toch m'n jongen,

nooit is er een lied gezongen

over de verboden kus

van Romeo en Julius.

Want daar zijn we nog niet aan toe

Taboe, taboe

Geen aria's, nooit aria's

voor de paria's

Moeder De Leeuw vermoedde dat haar kind ook wel eens zo kon zijn. Zoon Paul wist het eigenlijk wel zeker. De Leeuw zag de voorstelling nog een paar keer en hij had zijn theaterbestemming gevonden.

Meezingvoorstellingen

Als gelegenheidsprogrammeur voor het Oude Luxor Theater in Rotterdam wist Paul de Leeuw het afgelopen jaar een paar wensen te verwezenlijken. Via de meezingvoorstellingen van The Sound of Music kon hij op een vrolijke manier teruggrijpen naar de jaren dertig. Met de remake van Foxtrot doet hij hetzelfde, maar dan op een grimmige manier. Nu kust Paul de Leeuw zíjn vriend op het podium vol op de mond.

Maar er is een groot verschil tussen het publiek van een kwart eeuw geleden en tegenwoordig. Niemand maakt zich nu zorgen over dat dipje in de hoogconjunctuur. Per jaar worden drie vakanties besproken. En werkloosheid is alleen iets voor de absolute losers. Geen zorgen dus.

Toch zijn Paul de Leeuw en regisseur Ruut Weissman ervan overtuigd dat Foxtrot juist in 2001 bestaansrecht heeft. Weissman ziet veel 'emotioneel barbarisme' om zich heen. Hij ervaart voor het eerst in zijn leven dat hij kwaad is over het egoïsme en de schijntolerantie.

Aanvankelijk had de samenwerking tussen de twee veel weg van 'hutten bouwen', twee jongens die lekker met elkaar aan het spelen zijn. Maar gaandeweg heeft de voorstelling steeds meer maatschappelijke relevantie gekregen voor Weissman. 'In Foxtrot draait het om de crisis, opkomend fascisme, verzuiling, het juk van het calvinisme, armoede versus rijkdom, art deco versus ranzigheid. En dat kan nu vertaald worden door te wijzen op het inhoudsloze bestaan van veel mensen, de gemakzucht en de arrogantie van het geld. Ja, we dansen nog steeds op een vulkaan.' Weissman zegt dat het goed wordt getroffen in de nieuwe tekst van Ivo de Wijs:

De World on line

De AEX

Op een draf naar de beurs

Om te handelen in niks

De slottekst van dat lied hoefde niet te worden aangepast door Ivo de Wijs. Dat bleef '..en zuipen en naaien/en nog gauw naar de Costa Brava/lava, lava, lava'. De Leeuw is onder de indruk van die woorden. 'Op tv zie je niets anders dan jeugd die zich in Spanje helemaal lam zuipt. Verloedering is de norm. Daarom wil ik nu alleen nog maar fatsoenlijke programma's maken in het theater en op tv.'

Islam

De houding tegenover homoseksuelen is natuurlijk de laatste 25 jaar wel veranderd, maar door de invloed van de islam is ook weer een terugslag te merken. Paul de Leeuw, die zojuist nog een paar extra tapdanslesjes heeft gekregen, vertelt dat hij niet zo snel meer de tram in zal stappen die naar de Amsterdamse wijk Osdorp gaat. 'Ik ben nogal bekend, dus dat scheelt wel. Maar ik ben niet echt ontspannen als ik zo'n groepje Marokkanen op me af zie komen. Voor de voorstelling komt het me wel goed uit dat die imam zo tekeer is gegaan tegen homoseksuelen.'

De musicals van Annie Schmidt duurden vaak lang, tot half twaalf en try outs zelfs tot na middernacht. Om de zit enigszins te bekorten, sneuvelden er liedjes. Vaak zonder enig effect, omdat de acteurs hun teksten vervolgens gingen uitspinnen. Nu duurt Foxtrot 1 uur en 12 minuten voor de pauze en 50 minuten erna. Ivo de Wijs heeft het mes gezet in de dialogen en decorwisselingen. Een shownummer is geheel verdwenen. Door deze ingrepen kon De Wijs drie liedjes terughalen die in het oorspronkelijke script van Annie Schmidt zaten. Uit de latere musical Madam kon zelfs nog het nummer Ik ben er nog (d'r zit nog leven in de oude kat) worden ingevoegd om Jenny Arean, die een enigszins verlopen artiestenpension runt, een solo te geven. Met een voor Arean aangepaste tekst:

Geattaqueerd in Wenen

door een Schrammelviolist

Gepenetreerd in Athene

boven op de acropolis

Annie Schmidt is zonder twijfel de moeder van de Hollandse musical. Na het succes van My Fair Lady (1960) met Wim Sonneveld als professor Higgins heeft het genre een tijd gekwakkeld met importproducties als Oliver! en The Sound of Music. Annie Schmidt, die verontwaardigd een voorstel van producent John de Crane had afgeslagen om musicals te gaan vertalen, combineerde het Hollandse huiskamergevoel met pittig cabaret. De muziek van Harry Bannink voegde daar de allure aan toe. Van een blijspel met liedjes groeiden hun producties uit tot de volwassen Hollandse musical.

Schrijversduo

In Heerlijk duurt het langst (1965) moest het schrijversduo samen met regisseur/choreograaf Paddy Stone nog zoeken naar de vorm, maar gaandeweg kregen zij het genre onder controle, met Foxtrot als hoogtepunt. Voordat Schmidt aan Foxtrot begon, had zij Cabaret gezien en dat is te merken aan de manier waarop de oorlog zich aankondigt. Ondanks de grote thema's en exotische kostuums behield Foxtrot toch de kleinschaligheid, met overzichtelijke huiselijke decors en herkenbare kneuterige zinnetjes als 'Zou je even in de vruchtenbowl willen roeren?' of 'Ik heb nog een halve gemberbolus in de keuken'.

De Leeuw en Weissman, artistiek leider van de Amsterdamse Toneelschool & Kleinkunstacademie, hebben Foxtrot ook in de moderne uitvoering klein gehouden. De zeppelin die komt overvliegen heeft niets te maken met de helikopter uit de grote musicalproductie Miss Saigon, maar lijkt zo uit een Bart-Smitwinkel te zijn gehaald. Weissman: 'We zijn geen Joop van den Ende. Hij heeft in productionele zin de Nederlandse musical op een heel hoog technisch amusementsniveau gebracht. Het lukt je niet om dat na te doen. We hebben niet zo'n grote zak geld en we hebben die kennis niet. Wij hebben wel de kleinkunst-know how, zeker met mensen als Sanne Wallis de Vries en Jenny Arean erbij.'

Daarnaast is een nieuwe lichting van de Kleinkunstacademie ingezet, met Carice van Houten aan het hoofd. Voor Van Houten (Weissman: 'Een soort Mona Lisa'tje') lijkt de rol eenzelfde doorbraak te gaan betekenen als voor Trudy Labij een kwart eeuw geleden. Van Houten speelt het onschuldige meisje Josien uit Klaaswaal dat in de stad al snel haar dorpse gewoontes achter zich laat.

In de persoon Josien zit gedeeltelijk het biografische verhaal van Annie Schmidt verborgen, die vanuit Zeeland in het leven van Amsterdam werd geworpen. Ook Josiens zwangerschap is niet verzonnen. Vlak na de oorlog ontmoette Annie Schmidt een jongen op een feest. Zij raakte zwanger, ontving geld van haar vrienden voor een abortus en kreeg door de stress en het verdriet een miskraam op de dag dat ze dat geld op straat verloor.

Paul de Leeuw heeft even overwogen om in de nieuwe versie het kindje te laten komen. Maar toen Flip van Duijn, de zoon van Annie Schmidt, vroeg of de productie soms door het Vaticaan werd gesponsord, heeft men dat idee laten vallen. Ongetwijfeld tot opluchting van Annie Schmidt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden