Dans rond de lege fles

Sommige debatten zijn als een uitslaande brand: dat de benoeming van een nationale ombudsman zo'n commotie zou geven, zag twee weken geleden niemand aankomen. Andere kwesties lijken meer op een dolfijn in volle zee: je weet dat-ie geregeld aan de oppervlakte komt, al is niet te voorspellen waar. Zo staat nu al vast dat de komende dagen veel over statiegeld gepraat gaat worden. Afschaffen of niet, dat is de vraag waarover de Kamer zich gaat buigen in wat officieel heet: het Algemeen Overleg Grondstoffen en Afval.


Dat de uitkomst van dat debat niet te voorspellen is, komt doordat er van verschillende kanten druk op het onderwerp staat. Frisdrankenindustrie, supermarkten, verpakkers, recyclefirma's, milieuorganisaties, lokale overheden, burgers - ze hebben allemaal hun belangen bij wat er met de lege fles gebeurt. Hoe ziet dat machtsspel er van dichtbij uit?


Voor het Binnenhof is statiegeld een gevoelige kwestie omdat iedereen meteen begrijpt waarover het gaat. Je kunt met recht van een ingesleten gewoonte spreken: al sinds het midden van de vorige eeuw brengen we verpakkingen terug naar waar ze vandaan komen, in ruil voor kleingeld en een schoon geweten.


Toch gaat de Kamer mogelijk besluiten dat het beter is flessen in het vervolg niet meer in te leveren. Om te begrijpen hoe dat kan eerst een beknopte voorgeschiedenis, waarin - want zo gaat dat in de politiek - sommige daders inmiddels op het kerkhof liggen. Dat geldt voor CDA-staatssecretaris Joop Atsma, die in 2011, we spreken Rutte I, met het plan kwam te stoppen met statiegeld. Het ophalen van gebruikt plastic ging zo goed dat die extra impuls niet meer nodig was, vond hij: het zou zelfs voordeliger zijn dat niet meer te doen. Het geldt ook voor Kamerlid Manon Fokke die in 2013, toen het plan opnieuw tegen het licht werd gehouden, meedeelde dat de PvdA weliswaar eerst tegen afschaffing was, maar daar nu anders over dacht. Vanwege 'continuïteit van bestuur', zoals het argument luidde. Fokke is geen woordvoerder statiegeld meer.


Liesbeth van Tongeren is dat wel; al vanaf het begin is ze - naast veel meer - chef lege flessen bij GroenLinks. Ze heeft het debat zien verschuiven van milieu naar onderzoekskwaliteit. De Universiteit van Wageningen becijferde in opdracht van de overheid dat het statiegeldsysteem bijna zes cent per fles kost. Onderzoeksbureau CE Delft kwam later op de helft van de kosten uit, waarop staatssecretaris Mansveld opdracht gaf tot een contra-expertise. Best mogelijk dat de uitkomsten daarvan pas vlak voor het overleg bekend worden.


Haar eigen informatie haalt Van Tongeren vooral bij twee lobbyisten; de een is als advocaat gespecialiseerd in milieuzaken, de ander is belangrijk in de afvalverwerking. Met de frisdrankindustrie, grote speler in dit dossier, heeft ze amper contact. Al kan dat in de loop van de week zomaar veranderen. 'Wat nu als Pepsi-Cola actief blijft inzamelen? Dan zou Coca-Cola als smeerpoets te kijk staan. Misschien is daar nog wat mee te doen.'


Henk van Gerven van de SP staat er net wat anders in. Hij maakt zich zorgen om de banen die verdwijnen als plastic flessen niet meer gesorteerd worden. En hij wil naar de afspraken in het convenant kijken. 'Moet er niet een tandje bij, kunnen we niet statiegeld én inzamelen doen?' Hij verwacht de komende dagen nog een lobbybombardement in de vorm van position papers, waarin belanghebbenden uiteenzetten hoe het nu echt zit. Flarden uit die lobbybrieven hoor je volgens Kamerleden soms terug in de antwoorden van bewindspersonen.


Het is overigens maar de vraag of het statiegelddebat volgende week wordt beslecht. Het PvdA-smaldeel in het kabinet zou volgens Van Tongeren best opnieuw de bocht willen maken, maar Mansveld ('geen krachtpatser') moet de politieke ruimte daartoe vinden bij coalitiepartner VVD. 'De grote vraag is dan: valt er wat te ruilen, is er een goedmakertje nodig?'


Een jaar uitstel, dat is volgens beide Kamerleden het hoogst haalbare. 'Het krachtenspel is enorm', concludeert Van Tongeren. 'Want hou je een referendum over statiegeld, dan is een grote meerderheid voor behoud. Zelfs op een VVD-feestje kun je afschaffen niet verkopen.'

Ariejan Korteweg is politiek redacteur van de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden