Reportage Extra voorzieningen basisonderwijs

Dankzij drie konijnen en een keuken ervaren deze leerkrachten veel minder werkdruk

Konijnen, kippen, een keuken: daaraan spendeerde basisschool de Werf in Amersfoort het extra geld voor de werkdrukvermindering. Het docententeam bloeide op. ‘Het gaat om autonomie, dat is een kernbehoefte.’

Directeur Suzanne de Koning (rechts) en docent Hilde Versluis van SBO De Werf in Amersfoort. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Directeur Suzanne de Koning opent de achterdeur van haar school voor spe­ciaal basisonderwijs en stapt naar buiten. Kijk, daar zijn ze dan. Dit is wat ze bij SBO De Werf in Amersfoort hebben gekocht van de pot met geld die ze ­vorig jaar vanuit Den Haag kregen om de werkdruk in het onderwijs aan te pakken.

Konijnen, drie stuks. En ja, ook die kippen. De parkieten. De moestuin verderop. En een deel van de nieuwe keuken.

Waar andere scholen het extraatje van circa 155 euro per leerling uitgaven aan klassenverkleining, een onderwijsassistent of een ict-specialist, kozen ze hier voor minder alledaagse oplossingen. ‘En het werkt’, zegt De Koning.

Een extra onderwijsassistent. Iedere leerkracht een iPad. Of zelfs: konijnen op het schoolplein. Leerkrachten op basisscholen hebben het extra geld om de werkdruk te verlagen op verschillende manieren ingezet. En met succes, blijkt uit onderzoek onder schoolbestuurders. Zij stellen dat de werkdruk hierdoor is afgenomen.

Dat klinkt misschien maf, maar de leerkrachten van de school beamen het stuk voor stuk. Ze draaien nog evenveel uren – misschien zelfs meer – maar de ervaren werkdruk daalde enorm sinds die konijnen en kippen er zijn.

Hoe dat komt? Niet per se door die dieren zelf, aldus De Koning. ‘Het gaat om autonomie. Dat is een van de kernbehoeften van de mens. Leerkrachten worden niet per se gelukkig van meer handen in de klas. Dus heb ik het groter getrokken. Ik wilde niet naar de knelpunten kijken, maar naar wat ons plezier geeft. Mijn doel was werkpleziervergroting.’

Drakendromen

Dat plezier was ver te zoeken. Toen ze anderhalf jaar geleden aantrad op deze school met circa 100 leerlingen, ging het er niet bepaald goed. Ze trof een uitgeblust team aan dat ten onder ging aan de protocollen en de regels. Wie pennen wilde bestellen, moest daar toestemming voor vragen – dat idee.

Het moest dus anders. En daarom vroeg De Koning een teamcoach. Zij probeerde boven tafel te krijgen wat de leerkrachten het liefst zouden willen. Dragon Dreaming heette de methode die ze gebruikte, drakendromen. Tijdens een sessie moesten de leerkrachten samen bedenken wat er zou moeten gebeuren om hun school te transformeren tot de fijnste school die ze zich konden voorstellen. Om de beurt mochten ze iets noemen. Beperkingen waren er niet.

Het begon voorspelbaar, herinneren de deelnemers zich. Ze wensten zich een veilige school. De kinderen worden niet gepest. Een betere methode voor dit of dat vak. Maar al na een paar ronden begonnen ze het meer op zichzelf betrekken. Een kleuterjuf zag zichzelf in het zonnetje op de rand van de zandbak zitten, terwijl ze keek hoe de kinderen zelfstandig aan het spelen waren – wat op een school als deze niet altijd vanzelfsprekend is. Iemand anders begon over een keuken, waar ze met de kinderen konden koken. En Hilde Versluis, die een dag per week vrijwilliger is bij de dierenambulance, stelde zich voor dat de school een stal met dieren zou hebben.

De coach maakte aantekeningen en leverde na afloop een document in met een beschrijving van hun droomschool. En toen deed De Koning iets bijzonders. Ze zei tegen haar team: ga er maar mee aan de slag, doe waar je energie van krijgt, regel het gewoon. Heb je geen ruimte? Ook geen probleem, dan doe je even niets. En o ja, als het geld kost, vraag het me even.

Ze bestelden een keuken en de leerkrachten gingen samen bij Ikea een complete inventaris halen. Elk lokaal kreeg een deur naar de tuin. Iemand regelde konijnen. Een vader van een leerkracht hielp met het timmeren van een kippenhok. ‘En ik kreeg van de eigenaar van de dierenwinkel een volière cadeau’, zegt Versluis.

Binnen een halfjaar waren de meeste plannen gerealiseerd. Zonder werkgroepen, zonder deadlines, zonder vaste budgetten. Alles ging vrij en ongedwongen. En omdat iedereen steeds naar de goedkoopste oplossingen zocht, kon De Koning tegen vrijwel iedereen die om een bijdrage vroeg zeggen: prima, doe maar.

Alles bij elkaar kostte het veel minder dan je zou denken, al moest ze die 14 duizend euro die haar school kreeg uit de pot met werkdrukmiddelen wel ‘plussen’ met bedragen uit andere potjes. Maar het was het allemaal waard. De leerkrachten bloeiden er enorm van op. Omdat ze vertrouwen kregen. Omdat ze konden doen waar ze zelf blij van worden. En omdat de kinderen het allemaal fantastisch vinden.

‘Onze eventmanager organiseert alle festiviteiten’
Directeur Raymond de Haan van OBS Koolhoven in Tilburg: ‘Voorheen organiseerden de leerkrachten de feesten en de vieringen. Soms was dat best ­ingewikkeld. Vier of vijf leerkrachten moesten na schooltijd samenkomen met de ouders van onze oudervereniging om te vergaderen over het Sinterklaasfeest. Het was vaak moeilijk te plannen.

‘Met het geld uit het werkdrukakkoord hebben we op onze school daarom niet alleen een vakdocent voor handvaardigheid en muziek aangesteld, maar ook een eventmanager voor 16 uur per week. Zij is verantwoordelijk voor alle festiviteiten en vieringen: de opening van het schooljaar, Sinterklaas, Kerst, carnaval, sporttoernooien en dit jaar ook de viering van het 20-jarig jubileum van de school. Daardoor worden leerkrachten ontlast. Ze zeggen dat ze nu meer tijd hebben om les te geven en zich in te zetten voor de leerlingen.

‘Natuurlijk zijn er ook leerkrachten die het leuk vonden om feesten te ­organiseren. Dat kan ook nog steeds. De eventmanager kan ze vragen te helpen bij de organisatie van feesten. Het verschil is dat ze nu niet meer vijf keer bij elkaar hoeven te komen voor overleg, maar nog maar één keer. Zulke dingen schelen enorm in de belasting van leerkrachten buiten schooltijd.’

Rekenlessen in de keuken

Zo is een deel van de rekenlessen inmiddels naar de keuken verplaatst, waar ’s ochtends om 10 uur vaak de geur van boerenkool of noedels hangt. ‘In de klas vinden leerlingen breuken maar lastig’, zegt Henriët Berghuis, ‘maar als ze een recept moeten lezen, gaat het bijna vanzelf. Superleuk is dat.’

Ook de dieren en de moestuin hebben een plek gekregen in het onderwijs. De kinderen wegen het voer af, planten wat aardappels, bakken een appeltaart met appels uit eigen tuin. ‘En toen een van de grasparkieten doodging, filosofeerden we met de kinderen over de doodsoorzaak’, zegt Versluis.

De dieren brengen ook een ander voordeel met zich mee. Want als een kind uit zijn plaat gaat – wat op een school voor speciaal basisonderwijs nog wel eens aan de orde is – kan de leraar gewoon zeggen: ga maar even een konijn aaien.

‘Dat doet vaak wonderen’, zegt De Koning. ‘En de leraar hoeft dan geen andere oplossing meer te verzinnen om het kind te kalmeren. Ook dat verlaagt de werkdruk die ze ervaren.’

‘Op het strand de administratie doen’

Directeur Gerard van Vliet van basisschool Jeroen in Den Haag: ‘Regel­vrijheid. Dat zorgt voor werkdruk­verlaging. Minder oeverloze plannen, minder protocollen, minder administratie. Dat ontdekten we een paar jaar terug, toen onze school deelnam aan een studie van de Vrije Universiteit en TNO over werkdruk. We hebben er flink in gesnoeid. Dat kostte geen geld.

‘Toen de werkdrukmiddelen vrijkwamen, zijn we weer met elkaar gaan praten. Wat zou kunnen helpen? Daar kwam uit: iPads. Met een toetsenbordje erbij. Zodat leerkrachten voor de administratie niet meer afhankelijk zijn van de computer in de klas. Nu kunnen ze zelf bepalen waar ze gaan zitten als ze mails aan ouders sturen of de administratie in het leerlingvolgsysteem bijwerken. Het kan nu ook thuis op de bank tijdens De Wereld Draait Door. Of desnoods op het strand. Dat geeft een gevoel van vrijheid. Zo simpel kan het zijn.

‘Dit jaar besteden we de middelen aan onderwijsassistenten. We kunnen er een stuk of drie van aanstellen. Zij kunnen nakijken en nemen af en toe kinderen mee de klas uit. Dat kan leiden tot een waanzinnige werkdrukvermindering bij leerkrachten. Al moeten de assistenten soms ook zelfstandig voor de klas. Door het  lerarentekort heb ik nog zes leerkrachten te weinig.’

Waar interessante en spraakmakende verhalen online en in de krant ophouden, gaat het Volkskrantgeluid verder. Wat is een zwart gat precies? En hoe gaat het eraan toe in tbs-klinieken? Onze verhalenmakers leggen het uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden