Dankzij de VARA-haan zit de dame nu boven op de heer

Twee weken geleden werd de VARA 75 jaar. Een 75-jarige mag je niet het recht ontzeggen om terug te blikken....

En dat was het wel. Geen terugblik op roemruchte programma's als Een groot uur U, Zo is het..., FC Avondrood of Hadimassa. Het leek erop dat ze bij de VARA bang waren voor een terugblik die te veel kon gaan lijken op een nadrukkelijke zelffelicitatie. Van de weeromstuit bleef na het jubileumweekend de indruk achter dat de pijlers van het culturele VARA-erfgoed bestaan uit de lekker gekke spelletjes van Willem Ruis en Peter-Jan Rens.

Gelukkig verscheen in de slipstream van het jubileum het boek Verheffend, vooruitstrevend, verstrooiend. 75 jaar VARA. In dat boek staan persoonlijke herinneringen van 24 prominenten uit de VARA-geschiedenis. Het is een naslagwerk met hier en daar een hoog personeelsfeestjesgehalte. Dat is geen groot bezwaar, want bij elkaar vormt de losjes verwoorde petite histoire niets minder dan een overrompelende geschiedschrijving van een in etappes op drift rakend Nederland.

Het klassieke voorbeeld is natuurlijk het tumult in de jaren zestig rond de beruchte tv-satire van Zo is het toevallig ook nog eens een keer, de toentertijd revolutionaire tv-satire van onder anderen Mies Bouwman, Dimitri Frenkel Frank en G.K. van het Reve. Redacteur en mede-presentator Rinus Ferdinandusse beschrijft de ontstaansgeschiedenis van het programma en ook de wolfshuil van verontwaardiging die het vervolgens wekte in het bijna maniakaal gezagsgetrouwe Nederland. Zijn terugblik leest als een thriller. (Tip: maak er een tv-serie van; scenario door Rogier Proper en Martin Bril).

Dat de VARA vooruitstrevend en verstrooiend was, daarover zullen de VARA-kopstukken van weleer vermoedelijk niet zo heel lang ruziën. Maar die verheffing van het volk is en blijft tot op de dag van vandaag een heet hangijzer. Dat verheffing van het volk indertijd bewerkstelligd diende te worden met humorloze scherpslijperij en als rebellie vermomde onbeschoftheid is iets waarvoor bijvoorbeeld Jan Tromp, tegenwoordig zetelend in de hoofdredactie van de Volkskrant, een hele bijdrage lang een drievoudig gewatteerd boetekleed aantrekt. Tromp kijkt met nauwelijks verholen weerzin terug op zijn steile VARA-jaren. Zelfs de vermaarde Haan als logo vindt bij hem al geen genade: 'Het was een naar beest, en zo zag hij er ook uit: agressief, hard, heersend, zelfingenomen, snerpend, gelijkhebberig, onbescheiden, vies, met van die lange lellebellen onder zijn snavel, en in elk geval onaardig.'

Ieder jubileum heeft natuurlijk feestredenaars nodig die de stemming weten te drukken - en vele VARA-sympathisanten zullen Tromp morrend gelijk geven. Maar: is Tromps boetedoening niet met terugwerkende kracht koren op de molen van de aanhangers van De Vuist van Duys, dat tergend gezellige uur van kout door Willem O'? Ik zou zeggen: ondanks alles liever het gesnerp van die aanmatigende VARA-haan dan het gemummel van al dat zelfvervettend pluimvee uit de gesmoorde-kalkoencultuur van de AVRO.

Tromp is niet de enige in de VARA-bundel die hardhandig van zijn geloof tot volksverheffing is gevallen. Alleen Ellen Blazer en Sonja Barend tonen zich nog toegerust met een plekje in het hart waar verheffing geen taboewoord is. Grande VARA-dame Ellen Blazer hoopt nog altijd met de befaamde sandwichformule de kijker te verleiden tot consumptie van kunst 'waar men anders nooit mee in aanraking zou zijn gekomen'. Blazers geloof in die formule is ongebroken: na André Hazes een gedicht van Lucebert, opdat de VARA-kijker kan genieten van al het cultureels dat groeit en bloeit en ons altijd weer boeit.

En Sonja? Ook Sonja worstelt in haar bijdrage in het boek met de vraag hoeveel het feminisme en het VARA-engagement nou helemaal hebben opgeleverd. Zij zapt na Den Haag Vandaag tegenwoordig nog weleens langs de zenders en constateert dat er 'wat afgewipt wordt (..) bij de SBS-achtigen'. Maar, concludeert zij niet zonder voldoening: 'er hijgt altijd een dame op een heer'. Toch nog wat bereikt met ons prachtprogramma, verzucht La Barend: 'dat die mevrouw boven op die meneer zit en niet omgekeerd'. Sonja zapt iets té snel, anders zou zij geweten hebben dat het bij de SBS-achtigen geen Nederlandse maar altijd Amerikaanse mevrouwen zijn die boven op Amerikaanse meneren zitten. Dat doen die mevrouwen omdat een Amerikaanse porno-regisseur dit verordonneert, in het besef dat de doelgroep dit opwindender vindt dan de missionaris-vierkwartsmaat, en dus niét omdat in Nederland in een schimmig verleden feministen met rode vlekken in de hals van agitatie op tv bij de VARA over mannelijke overheersing debatteerden. Het zou wél ontroerend zijn natuurlijk: dankzij de Nederlandse strijdende feministische cellen van weleer is in Amerika de hard core-industrie voorgoed veranderd!

Sonja's diep onschuldige misvatting benadrukt onbedoeld waarom het onmogelijk is om géén zwak te hebben voor de VARA van vroeger en van nu: in de inmiddels gerestylde rode burcht laveert men nog steeds van enerverende waanwijsheid naar hartveroverende wereldvreemdheid. En weer terug.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden