Opinie

'Dankzij de crisis gaat het weer goed met Europa'

Een gefragmenteerd Europa zou allang ten prooi zijn gevallen aan greed-is-good-kapitalisten. Dat betoogt taalkundige en publicist Rik Smits.

Wapperende vlag van Europese Unie. De EU heeft de nobelprijs voor de vrede ontvangen. Beeld anp

Het Noorse Nobelcomité heeft het goed gezien, bij alle doemscenario's en scepticisme gaat het uitstekend met Europa. Want vergeet niet dat de huidige crises niet door Europa zijn veroorzaakt, zelfs niet door sjoemelende Grieken. Oorzaak zijn de roekeloze praktijken die in de Anglo-Amerikaanse zakenwereld bon ton werden toen onder Ronald Reagan en Margaret Thatcher winstmaximalisatie en het aandeelhoudersbelang tot god verheven werden, een jaloerse god die geen andere waarden tolereerde. Daar ontstonden de onverantwoorde krediet- en beloningspraktijken die later ook hier enthousiast ingang vonden.

In dat klimaat is veel verkeerd gelopen. Berlusconi woonde Italië uit, de Spanjaarden en de Ieren bouwden bizarre baksteenbubbles. En Griekenland tot de euro toelaten was riskant, maar het land uitsluiten ook. Dertig jaar na de uitvinding van de junkbonds barstte in 2008 de speculatieve derivateneconomie en sindsdien ligt de halve westerse wereld op apegapen in een gigantische plas overkreditering.

Maar dat greed-is-good-kapitalisme was er zonder de Europese Unie en euro ook gekomen. En dan zou land na land kapot zijn gespeculeerd - in 1992 gaf speculant George Soros Engeland daar al een voorproefje van. Heel Europa zou zijn opgekocht, uitgekleed en afgedankt, zoals duizenden florerende bedrijven in die jaren overkwam.

Levensbelang
Europese integratie is dus van levensbelang. Maar ook is de Unie een uniek experiment. Er is geen voorbeeld dat we kunnen volgen. Als Maarten van Rossem bromt dat de EU 'natuurlijk als de donder een gewone federatieve staat moet worden, net als de Verenigde Staten', dan is dat in zijn eigen woorden 'lulkoek voor de bühne'.

De Amerikaanse eenwording was de vrucht van de onanfhankelijkheidsstrijd van dertien koloniën: samen tegen het moederland. Maar de Unie berust op de dat-nooit-meer-gedachte, het uitbannen van onderlinge conflicten.

Verder had Amerika geen geschiedenis en wel een kleine, etnisch, cultureel en religieus behoorlijk homogene bevolking: alleen bemiddelde blanke Europeanen deden ertoe. In totaal ging het om evenveel mensen als er nu in de provincie Utrecht wonen. Ze wilden een isolationistische herendemocratie - er was aanvankelijk zelfs geen buitenlandse politiek voorzien. In Europa heeft daarentegen elke snipper grond een met bloed doordrenkte geschiedenis van minstens duizend jaar. Het gebied zit vol oeroude, diepgewortelde mores en tradities en oud zeer.

De enige twee andere succesvolle federaties op de wereld zijn ook geen voorbeeld. Duitsland deed vijf eeuwen over zijn eenwording en stortte in de tachtig jaar daarna de wereld twee keer in het verderf - dat is waarom de deelstaten van de huidige Bondsrepubliek niet alleen de centrale staat in een ijzeren greep houden, en soms zelfs het Europese integratieproces frustreren. Het Zwitserse federalisme is te kleinschalig en te veel een geval apart.

Want size matters in organisaties, dat leert het bedrijfsleven. Hoe groter het bedrijf, hoe minder flexibel, hoe geringer de medezeggenschap en de motivatie van het personeel. Zo bezien werken de Europese natiestaten fantastisch. Veel burgers zetten zich actief voor de samenleving in als kiezer, belastingbetaler, bestuurder of vrijwilliger, terwijl bijna alle staten de laatste decennia structureel winstgevend waren. Bij bedrijfsfusies loopt meestal binnen de kortste keren het bloed onder de deuren door. Wantrouwen zet de toon, verraad en achterklap zijn de muziek, en acht van de tien keer eindigt een fusie in een mislukking. Het geforceerd opleggen van een federatieve structuur aan Europa laten we dus maar beter uit ons hoofd. Zonder voorbeeld moet integreren op de tast: hier iets proberen, daar een initiatiefje nemen dat hopelijk niet meteen wordt afgeschoten of weggelachen. En veel praten, eindeloos praten. Europa is al zestig jaar de succesvolste Echternachprocessie aller tijden. Zo moet het ook verder, snuffelend en proevend op zoek naar nieuwe, eigen vormen.

Houtvlot
Tegelijkertijd zit het half-affe houtvlot van de Unie ineens in een vliegende storm op wereldschaal, waarbij liefst alle hens gedisciplineerd aan dek moet als op een windjammer bij Kaap Hoorn. Dus is het pompen geblazen, hozen met emmers, kopjes, bekers, desnoods met je pet. Niet mooi allemaal en vaak te weinig en te laat. Maar de Europese leiders doen wat ze kunnen en moeten doen: roeien met de riemen die ze hebben. Eerst de storm door, de opgelopen averij repareren we later wel. Alleen David Cameron begreep dat niet, de 21-eeuwse Boadicea die zich als zetbaas profileerde van de Londense City die very much part of the problem is. Dat is waarom iedereen hem op de eurotop van december 2011 pardoes liet vallen.

In feite is de crisis een blessing in disguise, want het ging al zo lang zo gemakkelijk zo goed, dat het integratieproject zijn urgentie had verloren. Europa bloeide schijnbaar vanzelf. De welvaart steeg, het halve verarmde voormalige Oostblok werd na 1989 zonder al te veel moeite geabsorbeerd en Schengen vergemakkelijkte het leven. Tot slot kwam de euro, die na een aanvankelijk duizelingwekkende duikvlucht ten opzichte van de dollar opveerde om hoger te stijgen dan iemand had gedroomd. Europa was een doorslaand succes.

Tegelijk raakte het verband tussen het project Europa en al dat moois uit beeld. 'Brussel' ontwikkelde - misschien bij gebrek aan belangwekkender bezigheden - een bedillerige regeldrift die het maatschappelijk draagvlak aanvrat. Europa stond zoetjesaan nog slechts voor de monstrueuze aanbestedingsplicht, privatisering van nutsbedrijven en het normeren van de gehaktbal. Een speelplaats voor figuren als de schimmige Edith Cresson en Gerrit Zalm, die als 'el duro' degelijkheid voorwendde, maar schaterlachend op drijfzand gebouwde akkoorden sloot en weigerde het gevaar van overcreditering te onderkennen.

Het dieptepunt kwam in 2005. Toen was het wantrouwen zo groot dat Fransen en Nederlanders per referendum heel hard 'nee' riepen tegen hoe er met hen werd omgesprongen. Europa was ernstig aan lager wal geraakt. Maar dankzij de crisis is het besef van urgentie volop terug. Men is betrokkener en kritischer dan ooit, én bereid heilige huisjes op losse schroeven te zetten. Goede kans dat straks het gevoel overheerst samen door de storm te zijn gekomen, waardoor de Unie sterker en dieper wordt. Kortom: het gaat uitstekend met Europa.

Rik Smits is taalkundige en publicist.



 
Dat Europa een federatie als de VS moet worden, is 'lulkoek voor de bühne'
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden