Dan toch maar liever een muur

Op 9 november is het vijftien jaar geleden dat de Berlijnse Muur werd neergehaald. Maar waarom werd die eigenlijk gebouwd?...

Als de Berlijnse Muur in de vroege ochtend van 13 augustus 1961, eerst nog als hekwerk, vorm krijgt, is de bouw niet meer dan het zoveelste decorstuk in het drama van de Koude Oorlog. De Muur zal vooral een bevestiging blijken van de status quo die na de nederlaag van nazi-Duitsland tussen het Westen en de Sovjet-Unie over de positie van Duitsland is ontstaan. En van de onmogelijkheid daar in het kader van de ontstane machtsverhoudingen tot 1989 iets aan te veranderen.

Berlijn heeft na de capitulatie van Duitsland een speciale status gekregen. Opgedeeld in vier sectoren onder bestuur van de geallieerden van weleer - Frankrijk, Groot-Brittannide VS en de Sovjet-Unie - lag het als een eiland in de communistische Duitse Democratische Republiek. En voor de westerse bondgenoten alleen bereikbaar over de Autobahn of per vliegtuig. Een kwestbare positie voor de westerse militairen die in Berlijn waren gelegerd en de bevolking van West-Berlijn, zoals tijdens de mislukte Sovjet-blokkade (1948-1949) was gebleken.

Daarom stuit het voorstel van Sovjetleider Nikita Chroestjov, gedaan tijdens een ontmoeting met president John F. Kennedy in Wenen, om zestien jaar na de oorlog besprekingen over een vredesverdrag met Duitsland te beginnen, op wantrouwen. Chroestjov laat er overigens geen twijfel over bestaan dat als met het Westen geen overeenstemming kan worden bereikt over zo'n verdrag, de Sovjet-Unie het verdrag alleen zou ondertekenen. Daarmee zou niet alleen een einde komen aan de status quo, maar ook aan de staat van oorlog en alle bestaande verplichtingen, waaronder het recht van toegang tot Berlijn. Over die toegang zou dan met de DDR overeenstemming moeten worden bereikt. Westerse troepen in West-Berlijn zouden onder voorwaarden aanvaardbaar zijn en Sovjet-troepen ook. Terwijl Chroestjov over de toekomst van Duitsland wil praten, worstelt de DDR al jaren met grote problemen. En die hebben alles te maken met de status van Berlijn. Dankzij het vrije verkeer tussen de vier zones en door het verschil in welvaart tussen de Sovjet-sector en de rest bestaat er een levendig economisch verkeer. Wessies kopen goedkope waren in Oost-Berlijn en Ossies werken vaak in het westelijk deel omdat de lonen daar veel hoger liggen en zij in harde D-marken worden betaald.

Een mog groter probleem is dat in 1960 al drie miljoen DDR-burgers naar West-Duitsland zijn vertrokken. Veel van hen zijn etnische Duitsers die na de oorlog uit Oost-Europa zijn verjaagd en verder veel veel hoog opgeleide, jonge mannen. De econoom Carlin berekende dat vluchtingen in 1957 voor meer dan 22,5 miljard DM aan onderwijsinvesteringen naar het Westen brachten.

Het DDR-bewind onder leiding van Walter Ulbricht wacht op een gelegenheid om de Republikflucht te stoppen. Het ziet er per slot van rekening nogal slordig uit als zo veel mensen de socialistische boeren-en arbeidersstaat verlaten. Velen via het zogeheten Berliner Loch. De gevolgen zijn eind jaren vijftig ronduit dramatisch: oogsten rotten weg door personeelsgebrek en bedrijven weten niet hoeveel personeel er de volgende dag nog op komt dagen.

Het faillissement van de DDR, zo vreest Chroetsjov, werpt ook een smet op het aanzien van het communisme in het algemeen. Maar op Ulbrichts verzoek, begin augustus, om dan maar heel Berlijn te bezetten gaat Moskou niet in. De DDR-leider krijgt alleen toestemming om het Berliner Loch te dichten. Chroestjov. 'Ga je gang, maar geen millimeter verder.'

Intussen meent Kennedy-adviseur Dean Acheson dat de VS bereid moeten zijn een kernoorlog te riskeren als de status van Berlijn eenzijdig door de Sovjet-Unie wordt veranderd. De kwestie wordt gedefinieerd als een keuze tussen lafheid of flinkheid, schrijft Arthur Schlesinger in zijn boek over Kennedy, Duizend Dagen. De president laat zich deze valse tegenstelling gelukkig niet opdringen.

Ook in Washington wordt ingezien dat de DDR een probleem heeft. In juli 1960 vluchtten dertigduizend DDRburgers naar West-Berlijn. In een tv-interview op 30 juli zegt senator Fulbright: 'Ik begrijp niet waarom de Oostduitsers hun grenzen niet sluiten. Volgens mij hebben ze daar het recht toe.'

Opmerkelijk is dat pas vier dagen na het begin van de bouw van de Muur, de VS in Moskou een formeel protest indienen. En zelfs de West-Berlijnse burgemeester Willy Brandt en bondskanselier Konrad Adenauer reageren ingetogen en dringen aan op haast achter onderhandelingen met de Sovjet-Unie. Adenauer waarschuwt de Oostduiters 'niets te ondernemen dat de toestand alleen maar erger kan maken en niet beter'.

Schlesinger concludeert dat de status quo zonder kernoorlog werd gered, terwijl de Sovjets hun belangrijkste probleem konden oplossen zonder dat de belangen van het Westen zijn geschaad. Op 17 oktober zegt Chroestjov niet meer te zullen aandringen op een vredesverdrag v31 december 1961. De kou is weer even uit de lucht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden