RECONSTRUCTIE

Dan slaakt Mark Rutte in het Torentje een verwensing: 'Nee!'

Een ongeluk in de Eerste Kamer bracht het kabinet aan de rand van de afgrond. Hoe kon dat zo snel gaan? Een reconstructie op basis van gesprekken met direct betrokkenen in VVD en PvdA.

Remco Meijer en Jan Hoedeman
Edith Schippers en Diederik Samsom donderdagavond in het vertrek naast het Torentje, gezien door de kerstverlichting bij de Hofvijver. Beeld Freek van den Bergh
Edith Schippers en Diederik Samsom donderdagavond in het vertrek naast het Torentje, gezien door de kerstverlichting bij de Hofvijver.Beeld Freek van den Bergh

Het lijkt deze week lange tijd een kabinetsneergang in slowmotion: door niemand gewild, niettemin onafwendbaar. De kiem wordt gezaaid door de PvdA-senatoren Adri Duivesteijn en Marijke Linthorst. De laatste heeft inhoudelijke en ideologische bezwaren tegen de nieuwe zorgwet, Duivesteijn focust vooral op het verdwijnen van de vrije artsenkeuze in de plannen van de liberale minister van Volksgezondheid, Edith Schippers. Dat VVD-paradepaard wordt zijn doelwit.

Anderhalve maand voor de stemmingen in de Eerste Kamer is voor de PvdA-senatoren duidelijk dat het kabinet een majeur probleem krijgt. Duivesteijn suggereert dat fractievoorzitter Marleen Barth het kabinet informeert. Zij antwoordt procedureel: eerst maar eens met de minister praten, dan afwegen en stemmen. De drie latere tegenstemmers taxeren dat Barth de bezwaren te licht opvat.

Vanaf dat moment gaat alles fout. Duivesteijn weet dat zijn tegenstem genoeg is om het broze politieke bouwwerk af te breken: dan switcht de stemverhouding van 38 voor en 37 tegen naar 38 tegen en 37 voor. Dan kan hij het kabinet, dat in zijn perceptie de beginselen van de PvdA verloochent, tegenstanders schoffeert en over alles heen walst, alsnog corrigeren. Dat het ook tot een grote nederlaag voor zijn partij kan leiden, is van minder belang.

In fractiegenote Linthorst vindt hij een geestverwant, wat de potentiële blokkade nog effectiever maakt. In fractievergaderingen komt het onderwerp in november verscheidene keren ter sprake. Ook een derde senator, Guusje ter Horst, uit stevige bezwaren, in de schriftelijke inbreng voor woordvoerster Jannette Beuving. Over die discussies sijpelt wel iets door bij coalitiepartner VVD, maar Barth slaat geen alarm.

Donderdagavond 11 december rept Loek Hermans, leider van de VVD-fractie in de senaat, in het VVD-bewindsliedenoverleg van een signaal dat er tegenstand is in de PvdA over de zorgwet. Niet onoverkomelijk, taxeert hij. Dat doet hij op gezag van het fluistercircuit en op grond van de openbare behandeling van de wet, de maandag tevoren. Die leek niet tot heel grote bezwaren te gaan leiden. Luttele dagen later zwelt het signaal aan tot alarmsterkte.

Voor de PvdA-fractievergadering van dinsdagochtend 16 december heeft Barth vicepremier Lodewijk Asscher en staatssecretaris Martin van Rijn te hulp geroepen, veronderstellend dat zij, zeker met deze zwaargewichten erbij, met het verzet in het reine kan komen. Na toelichtingen van Van Rijn en Asscher luidt de vraag: 'Zijn jullie overtuigd?' De drie antwoorden ontkennend. Rond het middaguur seint Asscher daarom premier Mark Rutte in: het is hier foute boel. Ook de fractieleiders Halbe Zijlstra en Diederik Samsom worden van de ernst van de zaak doordrongen. Wat te doen? Schippers komt naar de senaat voor nogmaals een toelichting.

Reparatie

Het verzoek van de drie is het wetsvoorstel aan te houden. Daar voelt het kabinet niets voor. De beste oplossing zou uitstel zijn van de mogelijk fatale stemmingen die in de middag gepland staan. Minstens tot 's avonds laat, eventueel zelfs tot de maandag erop - want inmiddels is duidelijk dat de senaat maandag 22 december andermaal bijeenkomt. Misschien kan er iets gerepareerd worden, waardoor de PvdA-senatoren weer binnenboord komen.

Barth zegt intern tegen de dissidenten: 'Als jullie dat doen, dan treedt de minister af. En met haar het hele kabinet. Wil je dat?' Een aantal senatoren voelt zich onder druk gezet, daar zijn ze wars van. Dan gaan ze de plenaire zaal in.

Wat volgt is een chaotische 'regeling van werkzaamheden', zoals dat in het parlement heet. De liberale voorzitter van de Eerste Kamer, Ankie Broekers-Knol, is ervan op de hoogte dat er met vuur wordt gespeeld. Na overleg met de politieke leiding van de VVD probeert zij tijd te winnen. Zij stelt dan ook voor: 'Ik denk dat we beter een derde termijn kunnen houden.' Barth pikt de hint niet op. 'Voorzitter, dit verrast mij', zegt Barth. 'We hebben beraad gehad met de minister, onze vragen zijn beantwoord. Wij zijn klaar om een stemverklaring af te geven en tot stemming over te gaan.' En ten overvloede: 'Wat ons betreft wordt er zo snel gestemd als mogelijk is.'

Dat is het moment dat Mark Rutte in het Torentje een verwensing slaakt. 'Nee!!!' Hij pakt zijn Nokia en stuurt Barth om half vier een sms'je: 'Doe een derde termijn!' Maar Barth heeft haar iPhone niet bij zich. Om vijf over half vier wordt er gestemd. In de zaal klinkt tijdens de hoofdelijke stemming niet één-, niet twee-, maar driemaal 'tegen'. Ter Horst, gepasseerd voor een verkiesbare plaats op de kandidatenlijst, heeft zich definitief bij de twee gevoegd. Schippers hoort het als bevroren aan.

Geloofwaardigheid

Barth voelt zich te grazen genomen, ze is doodongelukkig. Vanuit de PvdA-top wordt vuur gespuwd naar haar, ze wordt verantwoordelijk gesteld voor dit falen. Er zijn verzachtende omstandigheden. De lijst die zij mocht trekken in 2011 is samengesteld om lekker dwars te liggen tegen het eerste kabinet-Rutte. Daar zijn karakters op gezet die wijd en zijd bekendstaan als mensen die de ramkoers eerder liefhebben dan schuwen. Dat die zich ook tegen het tweede kabinet-Rutte, en tegen haar persoonlijk, kon keren - dat heeft ze nooit gedacht. Tegen Lodewijk Asscher zegt Barth: 'Ik stop ermee, ik wil hier geen fractievoorzitter van zijn.' Asscher weerhoudt haar van die stap.

Na de mokerslag verzamelt Rutte om zeven uur dinsdagavond op het Torentje zijn belangrijkste mensen: de getroffen minister Schippers, fractievoorzitters Halbe Zijlstra en Loek Hermans, vicefractievoorzitter Tamara van Ark en partijvoorzitter Henri Keizer. Politiek is mensenwerk, politici zijn soms net mensen. Er wordt geschreeuwd en gevloekt op die socialisten, die 'he-le-maal niets kunnen managen'. De PvdA zal dit zelf moeten oplossen, betoogt Zijlstra, die de samenwerking meer dan zat is. Als ze niet kunnen leveren, dan moet er maar worden gebroken.

Schippers zegt dan tot schrik van iedereen: 'Ik leg mijn portefeuille neer. Zoek een nieuwe minister, dan kan het kabinet verder. Ik ben nu mijn geloofwaardigheid kwijt.' De een na de ander loopt te hoop tegen dat voornemen. De argumenten buitelen over elkaar heen: 'Ben je gek geworden!' Zijlstra: 'Je bent nummer twee op de lijst! Dat kan niet, een nieuwe VVD-minister moet dan jouw uitgeklede wet uitvoeren.' En Rutte zegt: 'Je bent niet alleen als minister belangrijk, maar ook als mens. Als jij stopt, trek je het hele kabinet mee.'

Wat Schippers vooral steekt is dat ze aan veel bezwaren tegemoet is gekomen in het uiteindelijke wetsvoorstel. Er was toch een akkoord? De C3, de constructieve oppositie, heeft woord gehouden en vóór gestemd! Hoe kan dan uitgerekend de partij waarmee je een coalitie vormt tegenstemmen? Dat is toch geen manier van werken?

(VLNR) Minister Edith Schippers van Volksgezondheid, Pvda-fractievoorzitter Diederik Samsom en Premier Mark Rutte overleggen op het ministerie van Algemene Zaken. Beeld anp
(VLNR) Minister Edith Schippers van Volksgezondheid, Pvda-fractievoorzitter Diederik Samsom en Premier Mark Rutte overleggen op het ministerie van Algemene Zaken.Beeld anp

Rommel

Dan treedt na een uur bij Schippers een nieuwe gemoedstoestand in. De onvoorwaardelijk de steun van de hele VVD-top doet haar goed. Het is geen toneelspel, ze voelt zich bekrachtigd in haar positie en gelooft werkelijk dat het kabinet wordt opgeblazen als zij gaat. Naar de wijze mantra van oud-minister Jan de Koning - 'Als het niet kan zoals het moet, dan moet het maar zoals het kan' - zet ze de knop om.

De belangrijkste optie die Rutte en Schippers zien: de wet opnieuw indienen, met een Algemene Maatregel van Bestuur waarin tegemoet wordt gekomen aan de bezwaren van de drie. Dat voorstel leggen ze voor aan PvdA-fractievoorzitter Samsom en minister Asscher, die zich aansluiten in het Torentje. De sociaal-democraten schamen zich voor de ontstane situatie. Tegen middernacht wordt het plan gedeeld met de aanschuivende C3-fractievoorzitters Alexander Pechtold (D66), Arie Slob (ChristenUnie) en Kees van der Staaij (SGP). Die mogen fulmineren tegen de PvdA en de ontstane rommel. Ze gaan uiteen in de wetenschap dat woensdag het grote schaakspel met de drie dwarse senatoren begint.

Het zenuwcentrum verplaatst zich woensdag naar het ministerie van Sociale Zaken, waar de PvdA-top de burelen van Asscher bevolkt. De dag bestaat voor de liberalen uit wachten. De PvdA is in paniek en mineur, ze willen er alles aan doen om hun kabinet met de VVD te redden. Daarvan weten ze de VVD te overtuigen.

Schippers spreekt die ochtend met Linthorst en Ter Horst over hun bezwaren. Duivesteijn is er niet bij, hij is ziek en blijft thuis. Per mail en telefonisch proberen ze hem vanuit zijn partij te paaien.

Om zes uur 's avonds komen Linthorst en Ter Horst aan op Sociale Zaken. Daar zitten Samsom en Asscher klaar. De partijtop weet dat ze geen powerplay moeten spelen, dat werkt averechts bij deze senatoren. Samsom: 'Het is belangrijk voor de PvdA dat het kabinet niet valt.' En Asscher vult aan: 'We willen eruit komen, we moeten dit via de inhoud doen. Wat willen jullie?'

Precair

Linthorst neemt het woord en zegt: 'De vrije artsenkeuze moet blijven. Ten tweede: de machtbalans tussen zorgverzekeraars, verzekerden en patiënten moet worden vastgelegd.' Ter Horst zegt dat het voor hun drieën niet uitmaakt hoe dat wordt vastgelegd, als het maar gebeurt. Dan willen Samsom en Asscher nog weten: kunnen jullie toezeggen dat je voorstemt als we dit regelen? 'Nee, dat kunnen we niet', is de boodschap. Dat vinden ze procedureel niet in de haak en onmogelijk om dat te doen met een tekst die ze niet kennen.

Dan vertrekken de twee vrouwen naar Duivesteijn om hem bij te praten. Ook nu blijven ze bij elkaar, en dat koppelen ze ook terug op Sociale Zaken.

's Avonds gaan Asscher en Samsom langs bij Duivesteijn. De ultieme missie: Adri bewegen tot een 'ja'. Maar Adri beweegt niet. Hij neigt naar een positieve intentieverklaring, maar kan staatsrechtelijk niet beloven voor te stemmen. Dat zegt hij namens de drie. Duivesteijn vraagt de partijtop dan te gaan: hij is doodmoe en wil gaan slapen.

Daarop meldt het tweetal, in het Torentje, de stand van zaken aan Rutte, Zijlstra en Schippers. Het ziet er beroerd uit. Pro forma worden de fractievoorzitters van de constructieve oppositiepartijen erbij geroepen. Ze horen dat de toestand precair is. Om twee uur 's nachts gaan Samsom, Dijsselbloem, Asscher, Rutte en Zijlstra bezorgd naar huis. Donderdag 18 december wordt de dag van de waarheid.

Dat merkt Lodewijk Asscher als hij die ochtend zijn mail opent. Die bevat een onverzoenlijke brief van Duivesteijn. Hij wil per se de vrije artsenkeuze overeind houden en vindt de druk op hem en zijn mededissidenten onjuist. Hij zegt zeer tijdig aan de bel te hebben getrokken en suggereert daarmee dat zijn fractievoorzitter heeft gefaald. Het drietal wijkt dan ook niet.

Asscher belt lang met Duivesteijn. Die zegt dat dit zijn eindbod is. Asscher stelt Rutte en Zijlstra op de hoogte en zegt dat dit het is. Daarmee komt het slotspel op gang. De donderdag staat voor beide partijen in het teken van het nog eens naast elkaar leggen van alle scenario's die al zijn onderzocht. Breken? Buigen? Een ding is wel verschoven: wat steeds een PvdA-probleem was (falende regie), ligt nu bij de VVD: nemen we genoegen met deze gang van zaken? Of verzinnen we een list?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden