REPORTAGECoronavirus op Urk

Dan richt de Urker dominee zich tot God: ‘Help ons de regels op te volgen’

Dominee Arend-Jan de Boer van de Rehobothkerk in Urk neemt zondagochtend de dienst op die de leden van de gereformeerde kerk even later thuis kunnen beluisteren. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Enkele kerken op Urk, dat relatief veel coronagevallen heeft, werden fel bekritiseerd omdat zij diensten bleven houden voor het maximaal toegestane aantal kerkgangers. Hoewel veel Urkers de ophef niet begrijpen, hebben de kerken zich die kritiek toch aangetrokken. 

Ja, het is wel even wennen, zegt dominee Arend-Jan de Boer. Gewoonlijk zitten er elke zondag vijf- tot zeshonderd man in de Rehobothkerk in Urk. Maar vanochtend zullen alleen de scriba en de koster bij de dienst aanwezig zijn. En de zoon van de koster natuurlijk, die de geluidsopname verzorgt.

‘Dat gaat’, zegt de dominee enigszins verontschuldigend, terwijl zijn vingers fictieve schuifjes bedienen, ‘zonder officieel mengpaneel.’

Ach, het is voldoende. De leden van de gereformeerde kerk vrijgemaakt zullen straks om tien uur in de eigen huiskamer naar een opname van de dienst kunnen luisteren.

Vreemd is het wel, zo’n lege zaal. De dominee voelt zich meer gespannen, zegt hij. Misschien omdat hij niet kan zien hoe zijn toehoorders reageren. En hij mist het orgelspel en het gezang. Het klinkt ‘belachelijk’, zegt hij, zo’n psalm die van internet is gedownload.

Maar het is even niet anders.

Tegen een uur of acht loopt hij naar de kansel. Hij beklimt de paar treden, kijkt de lege zaal in. Dan galmt zijn stem door de ruimte. ‘Goedemorgen luisteraars, hartelijk welkom!’

Biblebelt

Zo gaat het al een paar weken in de Rehobothkerk. Ook toen samenkomsten met honderd man nog mochten, waren de banken hier leeg. Te riskant, vonden ze het. Veel gemeenteleden werken in de zorg.

Enkele andere kerken op Urk dachten er anders over. De Eben-Haëzerkerk en de Maranathakerk bleven de zalen vullen met het maximaal toegestane aantal kerkgangers. Eerst honderd, later dertig. Net als enkele andere kerken elders in Nederland. 

Daar kwam fikse kritiek op, vooral nadat dagblad Trouw had geschreven dat enkele gemeenten in de biblebelt te kampen hebben met relatief veel coronabesmettingen en ziekenhuisopnamen. Het verband was snel gelegd: dat virus verspreidt zich tijdens de diensten.

PvdA-leider Lodewijk Asscher vroeg zich afgelopen week hardop af waarom er een uitzondering was voor gebedshuizen. De Rotterdamse burgemeester Ahmed Aboutaleb riep op te stoppen met religieuze vieringen. In de Tweede Kamer kreeg een motie van Geert Wilders om de uitzondering te schrappen veel steun, maar geen meerderheid.

Viroloog Bert Niesters van het UMCG in Groningen noemt het onverstandig dat kerken de grens opzoeken. Het besmettingsgevaar is bij zo’n kleine dienst niet groot, maar het blijft een risico, zegt hij. ‘Er hoeft maar één iemand besmet te zijn.’

Hoe gaat dat op Urk? Het voormalige eiland, waar 98 procent van de bewoners ingeschreven staat bij een van de ongeveer twintig kerken, kampt met relatief veel coronagevallen. Komt dat door de kerkdiensten? Of zijn er andere verklaringen?

En: trekken de kerken zich wat aan van de kritiek?

Bakkie doen

Veel Urkers begrijpen de ophef niet. Neem dominee Alwin Uitslag van de christelijk gereformeerde Eben-Haëzerkerk, die vorige week nog dertig man binnenliet. Hij wijst erop dat de kerk twee gebouwen bezit waar twaalfhonderd mensen in passen. Als die zich goed verspreiden ‘komt de gezondheid niet in gevaar’, zegt hij.

Jan Koffeman van Hart voor Urk, dat met vier zetels in de gemeenteraad zit, noemt het ‘bedroevend’ dat de kerken de schuld krijgen. ‘Geen kerk hier heeft tegengestribbeld toen die maatregelen genomen werden’, zegt hij. ‘In de meeste kerken zit veel minder dan dertig man. Alleen de dominee, de koster en een ouderling zijn aanwezig.’

Huisarts Wilco Bloed beaamt dat kerken zich netjes aan de regels houden. ‘Ook de zware kerken. Daar zijn een paar mensen aanwezig om de samenzang mogelijk te maken. Maar ze zitten ver uit elkaar, kijk maar naar de livestreams. Ze zijn elkaar echt niet in het gezicht aan het hoesten.’

Als het virus zich al via de kerken heeft verspreid, dan was dat voordat de maatregelen ingingen, zegt de huisarts. ‘Zoals in Brabant nog gewoon carnaval werd gevierd, zo waren hier tot 13 maart kerkdiensten.’

Bloed heeft wel een andere verklaring voor het relatief hoge aantal besmettingen op Urk. De bewoners vormen een hechte gemeenschap. ‘Mensen gaan vaak op bezoek bij familie’, zegt hij. ‘Even een bakkie doen. Daar zit een groter gevaar in dan hoe de kerkdiensten zijn georganiseerd.’

Daar sluit Koffeman van Hart voor Urk zich bij aan. ‘Mensen klitten aan elkaar hier. Dat heb je in zulke dorpen. Daardoor is de kans op besmetting groter.’

Een vrouw trekt zondag de deur van de Eben-Haëzerkerk dicht. De christelijk gereformeerde kerk in Urk liet vorige week nog dertig kerkgangers binnen. Deze zondag stiefelen slechts een paar mensen de kerk in. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Grens

Het zal weinig uitmaken, zeggen ze op Urk. En toch zitten de kerken hier op deze zonnige zondag weer wat minder vol dan vorige week.

Op hun websites verwijzen ze naar de oproep van minister Ferdinand Grapperhaus, die donderdag tijdens een overleg met landelijke vertegenwoordigers van kerken benadrukte dat die grens van dertig personen niet bedoeld was voor de wekelijkse dienst. ‘Die grens mag alleen gehanteerd worden in uitzonderlijke situaties zoals uitvaarten’, aldus de minister.

En daar hebben de kerken gehoor aan gegeven.

Als de klokken van de Eben-Haëzerkerk tegen tien uur beginnen te luiden, stiefelen slechts een paar mensen naar binnen. Dominee Alwin Uitslag zegt dat hij zich er niet van bewust was dat die grens bedoeld was voor uitvaarten en andere speciale diensten. Nu hij dat weet, past hij het beleid aan. ‘Wij willen geenszins irritatie opwekken of grenzen opzoeken’, zegt hij.

Vlak voordat de dienst begint, komt een politieagent poolshoogte nemen. Hij parkeert zijn auto naast de kerk en gaat naar binnen. Al snel keert hij terug. De kerk houdt zich keurig aan de regels, heeft hij geconstateerd. Een stuk of tien aanwezigen, schat hij.

Als hij weg is, rent een vrouw in een grijs mantelpak naar de deur. Ze trekt hem dicht. Het geluid draagt over het lege parkeerterrein.

Verbonden in geloof

In de Rehobothkerk sluit dominee Arend-Jan de Boer zijn dienst af met een gebed. ‘Vader in de hemel, Here onze God, we danken dat we vanmorgen als gemeente toch weer een kerkdienst konden houden, al was het toch op een bijzondere manier’, zegt hij. ‘Niet bij elkaar, maar toch met elkaar verbonden in het geloof.’

Als de dominee over het virus begint, verandert zijn stem. Die wordt zangerig en gedragen.

‘Help ons de voorschriften en de regels, die de deskundige mensen en onze overheid geven, op te volgen. En dat we niet denken: we kunnen lekker ons eigen gang gaan. Geef dat we proberen daarin niet alleen aan onszelf te denken, maar dat juist een christen toch ook moet denken om zijn of haar naasten.’

Een laatste psalm galmt uit de luidsprekers. De lippen van de dominee bewegen onhoorbaar mee op het gezang. Op de opname klinkt een kuch.

‘Dank u wel voor het luisteren naar deze uitzending’, zegt hij even later. ‘We hopen er om 17 uur weer te zijn.’

Hij neemt een slok water. Dan graait hij zijn koffiekopje, het glas en de waterkan bij elkaar en daalt af van de kansel. Het gerinkel van het servies vult de lege kerk.

Is het coronavirus een straf van God?

Urkse dominees Alwin Uitslag, Arend-Jan de Boer en Gerard van Zanden preekten de afgelopen weken over het coronavirus en probeerden de verspreiding ervan voor hun gemeenteleden te duiden. Wat wil God met de plaag zeggen?

Dominee Alwin Uitslag vindt het voor echte duiding nog te vroeg. Hij schrok ervan dat andere dominees zo snel spraken van een straf van God. ‘We moeten terughoudend zijn om zulke grote woorden te gebruiken’, zegt hij. ‘Wat je wel ziet is dat het mensen stilzet. Wij dachten alles in de hand te hebben, maar de wereld is minder maakbaar dan gedacht.’

‘Ik geloof niet dat het virus een concrete straf van God is’, zegt dominee De Boer. ‘Ik wil mensen ook niet bang maken met een boze God.’ Liever wijst hij zijn gemeenteleden op hun eigen verantwoordelijkheid. ‘Die creëerde God met de schepping. Als je ongezond leeft en risico’s neemt, treft de ziekte je eerder.’

‘Ik geloof van harte dat niets buiten God om gaat, maar ik snap Hem niet altijd’, zegt dominee Gerard van Zanden. Het virus is geen straf, denkt hij, maar God wil er wel iets mee zeggen. ‘Dat we opnieuw moeten opstarten, bijvoorbeeld. Mensen leven in hun gezinnen vaak hectisch en langs elkaar heen. Nu voelen ze weer hoe het is om gewoon samen te zijn. Na deze crisis waarderen we misschien opnieuw wat normaal leek.’

Lees verder

Analyse Nog maar een paar jaar geleden stierven 9.500 Nederlanders tijdens een griepepidemie. Toch was het geen nationale ramp en stond het zelfs nauwelijks in de krant. Wat maakt corona zo anders dan die wintergriep?

Interview Nu het mooi weer is, botsen de preciezen en de rekkelijken in de coronacrisis. De een interpreteert de kabinetsregels strikter dan de ander. Dat kan leiden tot spanning, zeker als dat gebeurt in één gezin.

Nieuws Voor de derde dag op rij meldt het RIVM minder nieuwe ziekenhuisopnamen als gevolg van het coronavirus. Er zijn 253 nieuwe covid-19-patiënten in het ziekenhuis geregistreerd. Gisteren was de toename nog 336. De groei van het aantal ziekenhuisopnamen lijkt dus af te vlakken. Er zijn 115 nieuwe sterfgevallen gerapporteerd door het RIVM.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden