Nieuws

Dan maar verplichte asielopvang? De Kamer is klassiek verdeeld in links en rechts

Staatssecretaris Eric van der Burg propageert vrijwilligheid en solidariteit bij gemeenten om asielzoekers op te vangen, maar werkt ook aan een wetsvoorstel met verplichtingen.

Remco Meijer
Minister Yesilgöz van Justitie en Veiligheid donderdag in de Kamer in gesprek met staatssecretaris Van der Burg voor Asiel en Migratie.  Beeld Bart Maat / ANP
Minister Yesilgöz van Justitie en Veiligheid donderdag in de Kamer in gesprek met staatssecretaris Van der Burg voor Asiel en Migratie.Beeld Bart Maat / ANP

Drang of dwang? Dat is de vraag die in vele varianten donderdag het debat in de Tweede Kamer over de opvang van vluchtelingen domineert. Geagendeerd staat de opvang van Oekraïners, maar uiteraard kan geen enkel Kamerlid om de overvolle asielopvang heen. Het is eigenlijk een ander onderwerp, maar de zoektocht naar schaarse ruimte is dezelfde.

De vraag is niet alleen een praktische, maar ook een principiële. Het antwoord raakt aan hoe Nederland moet worden bestuurd: met dwang van bovenaf, of met drang van onderop? De door Rusland ontketende oorlog brengt niet alleen inmiddels 42 duizend Oekraïners naar Nederland, maar ook een splijtende politieke kwestie naar de Kamer.

Liefst vijf bewindslieden hebben plaatsgenomen in Vak K. Dat illustreert hoe breed de samenleving wordt geraakt door de stroom van ontheemden. Op 1 april liet het kabinet noodwetgeving ingaan, ter ondersteuning van het verzoek aan de 25 veiligheidsregio’s om elk tweeduizend opvangplekken voor Oekraïners te creëren. Zij hadden om een dergelijk instrument gevraagd. Door twee artikelen uit de ‘Wet verplaatsing bevolking’ te activeren, kregen burgemeesters de wettelijke taak zorg te dragen voor opvang, ‘waaronder begrepen de huisvesting, verzorging en registratie van ontheemden uit Oekraïne’. Staatssecretaris Van der Burg voor Asiel en Migratie benadrukt dat van het vorderen van panden, zoals hier en daar is gesuggereerd, geen sprake is.

Inmiddels hebben de veiligheidsregio’s en commissarissen van de koning ook om wettelijke middelen gevraagd die gemeenten moeten dwingen tot asielopvang. De azc’s zitten overvol, 13 duizend statushouders wachten op een woning en het aantal nieuwe asielaanvragen is weer flink opgelopen. De noodsituatie in het aanmeldcentrum in Ter Apel leidde dinsdag tot een crisissituatie, waarbij laat op de avond driehonderd asielzoekers naar elders moesten worden overgebracht.

Overreding boven dwang

In het Kamerdebat zijn het de partijen ter linkerzijde die ‘doorzettingsmacht’ bepleiten, terwijl de partijen rechts in het politieke spectrum op de rem staan. Van der Burg heeft zich lang verzet tegen wetgeving voor asielopvang, maar herhaalt donderdag dat hij voor de zomer toch met een voorstel zal komen. Vooralsnog hanteert hij het middel van de overreding.

Van der Burg is een verdediger van het Huis van Thorbecke, de bestuurlijke inrichting van Nederland volgens de beginselen van de staatsman uit de 19de eeuw. Daarin heeft elke bestuurslaag zijn eigen verantwoordelijkheid. Rijk, provincie en gemeenten lossen in collegiaal overleg nationale, provinciale en lokale problemen op. Niet voor niets zijn op deze drie niveaus elke vier jaar verkiezingen. Zo krijgt de democratie van onderop vorm.

Maar deze moesjawara, dit eindeloos praten, levert in deze crisis te weinig bedden en huizen op. GroenLinks-Kamerlid Suzanne Kröger wil dat de noodwet ook van kracht wordt voor opvang van mensen uit Syrië, Jemen en Afghanistan, omdat het verschil met de opvang van Oekraïners ‘echt verschrikkelijk schrijnend’ is. ‘Geef mij de juridische onderbouwing waarom dat niet zou kunnen, of is het een politieke keuze?’

Ook PvdA-Kamerlid Kati Piri wil dat, ‘zodat we iedereen gelijk behandelen’. Volgens Farid Azarkan (Denk) laat de ‘royale en bovenmenselijke inspanning voor de Oekraïense vluchteling pijnlijk duidelijk zien dat we in de afgelopen jaren ernstig hebben gefaald in de opvang en de menselijke behandeling van andere vluchtelingen’.

‘Grote vraagtekens’

Aan de rechterzijde wijzen VVD, PVV, JA21 en Forum voor Democratie gedwongen opvang door gemeenten af. Ook Caroline van der Plas (BBB) spreekt zich er tegen uit. SGP-Kamerlid Roelof Bisschop vindt zelfs dat de noodwet voor Oekraïners ‘grote vraagtekens’ oproept. ‘Waarom vrijwilligheid inruilen voor dwang, op verzoek van ongekozen bestuurders als burgemeesters en commissarissen van de koning? Wanneer krijgen gemeenteraden weer het laatste woord?’

Van der Burg legt andermaal uit dat de Oekraïners op andere gronden Nederland binnenkomen dan asielzoekers, van wie eerst moet worden vastgesteld of zij werkelijk vluchteling zijn. Het noodrecht is van kracht geworden omdat in heel korte tijd ruim vijf miljoen Oekraïners naar Europa zijn gekomen en onduidelijk is hoeveel daarvan nog zullen doorreizen naar Nederland. ‘Reguliere asielzoekers zijn er elk jaar’, zegt Van der Burg. ‘Een tekort aan plekken hebben we vaker gehad, bijvoorbeeld in 2015. Los van wat er deze week en eerder in Ter Apel gebeurde, kwalificeren we dat niet als een noodsituatie.’

Aan Bisschop antwoordt hij dat de Kamer nog aan zet komt om over de noodwet te oordelen als het kabinet binnenkort een ‘voortduringswet’ voorlegt. Mocht de Kamer vinden dat ten onrechte staatsnoodrecht is ingezet, dan wordt de activering van de wet onmiddellijk stopgezet.

In het wetsvoorstel waaraan de staatssecretaris werkt, is volgens hem van nood en dwang geen sprake. Hooguit van verplichtingen, die ‘zorgvuldigheid en tijd’ vergen. Van der Burg wil vier aanmeldcentra en per provincie een taakstelling voor de opvang van asielzoekers. Gemeenten moeten dan uitmaken of ze een van de drie nieuwe aanmeldcentra huisvesten, een ‘gewoon’ azc, een sobere opvang voor uitgeprocedeerden of een onderkomen voor minderjarige alleenstaande vreemdelingen (amv’s). Niets doen, zoals nu bij te veel free riders het geval is, is dan geen optie meer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden