'Dan denk ik: Britney, trek eens wat áán'

De clips die muziekzenders als MTV, TMF en The Box uitzenden, worden steeds bloter en seksistischer. Vrouwen lijken maar één ding te willen: keihard genomen worden....

Door Wilma de Rek

FRITS van Meeteren (35) zit onderuitgezakt op de bank. Naast hem neemt zoon David (7) dezelfde nonchalante houding aan. Op televisie draait een zangeres als een paaldanseres in de rondte. 'Lekker wijf pap', zegt David terwijl hij zijn voetjes op tafel tussen een glas roosvicee en een blikje bier in vlijt. 'Mwah', zegt Frits. 'Geen kont.' David houdt zijn hoofd schuin, kijkt nog eens goed en knikt dan ernstig. Vader heeft gelijk.

Het kijkerspubliek van muziekzenders als TMF, MTV en The Box lijkt steeds jonger te worden: kinderen van 6, 7 jaar zijn geen uitzondering meer. Maar de beelden die ze er krijgen voorgeschoteld, worden er niet onschuldiger op. Twee maanden geleden trok in het KRO-programma Vurige Tongen een aantal ex-TMF-veejays opmerkelijk fel van leer tegen hun voormalige werkgever. 'Als ik nu naar TMF kijk, zie ik beelden voorbijkomen waarvan ik denk: dit kan gewoon niet', zei Bridget Maasland, veejay bij TMF van 1996 tot 2000. Haar collega Rene Vervoorn: 'Die clips spiegelen kinderen een heel raar beeld voor van wat normaal is. Wij relativeren het, maar op die leeftijd denk je: ooh, als het zo gaat, ook goed. En dat vind ik best heel gevaarlijk.'

De kerndoelgroep van TMF, MTV en The Box is tussen de 13 en 19 jaar. Het afgelopen halfjaar besteedden deze jongeren gemiddeld 9,5 procent van hun totale kijktijd aan TMF (4,6 procent), MTV (2,9 procent) of The Box (2,0 procent). Die percentages worden omlaag getrokken door de groep jongeren die niet of nauwelijks kijkt; de kijktijd per dag van de jongeren die de zenders wel weten te vinden, bedraagt voor TMF, MTV en The Box gemiddeld respectievelijk 41, 37 en 39 minuten (bron: afdeling Kijk- en Luisteronderzoek van de NOS). Het meest wordt gekeken tussen drie uur 's middags en acht uur 's avonds.

Hun ouders, die opgroeiden bij wijlen Toppop, zien verbijsterd toe hoe de soepele bewegingen van Penney de Jager hebben plaats gemaakt voor gekronkel en gehijg en voor macho mannen en prachtige vrouwen die niet zozeer uitstralen dat ze het fijn vinden om te zingen, als wel dat ze keihard genomen willen worden en wel nu.

'Als kinderen er iets van opsteken, is het toch vooral dat een meisje alleen tits and ass is en dat je daar als jongen zonder schroom in mag graaien', zegt RTL4-programmamaakster Sylvana Simons. De voormalige TMF-veejay (Simons werkte er van 1995 tot 1999) ergert zich wezenloos aan het seksistische karakter van veel clips: 'Toen ik zelf bij TMF zat, deed ik een r en b-programma, en r en b is een genre met veel van dat soort clips, maar ik kan me niet herinneren dat die zo ver gingen als de clips nu. Het wordt steeds erger. Zo'n Britney Spears, toch een tamelijk onschuldig zangeresje, loopt erbij in een broek die ongeveer ter hoogte van haar schaamhaar begint. Dan denk ik: Britney, trek eens wat áán.'

Een paar maanden geleden besloot Simons bij TMF aan de bel te trekken nadat er om drie uur 's middags een promo was uitgezonden voor een themaprogramma over seks. 'Die promo was zó ranzig. Je zag niet eens veel, maar met beeld en muziek kun je enorm manipuleren: korte flitsen van dildo's, kettingen, zwarte rubberen attributen, en dat gemonteerd op een manier die echt aanstootgevend was. Bij veel clips heb je een clean version voor overdag en een explicit version voor 's avonds; hier werd de explicit version gewoon op klaarlichte dag uitgezonden. Ik vond het niet kunnen. Maar verder dan het meisje van de persafdeling ben ik met mijn klacht niet gekomen.'

Simons, zelf moeder van een zoon van 10 en een dochter van 6, vindt dat televisiestations niet wegkomen met de mededeling dat er een knop aan de tv zit. 'De televisie staat overal, ook in de etalage van de winkel, ook bij de buurvrouw, ook bij een vriendje. Ik ben geen zedenprediker, ik wil niet belerend doen en ik ben absoluut niet preuts, maar ik heb er heel veel moeite mee als mijn zoon, die van muziek houdt en dus naar MTV of TMF wil kijken, daar alleen maar woorden als fuck en bitch langs hoort komen. Of als hij toevallig Khia ziet, die nu een hit heeft met My Neck, My Back en die zingt dat ze overal gelikt wil worden.

Volgens Bureau Motivaction, dat sinds 1997 jaarlijks een grootschalig onderzoek doet naar de ontwikkeling van het sociale klimaat in Nederland, laten regelmatige kijkers naar MTV, TMF en The Box zich grofweg kwalificeren als een actief ingestelde groep waar hedonisme hoogtij viert, die risicozoekend en gedreven is. 'Die gedrevenheid wordt gecombineerd met een zeker escapisme', zegt onderzoeker Martijn Lampert.

'Ze willen in die beeldcultuur meegesleurd en ondergedompeld worden, hechten erg aan dromen en fantasieën. TMF en MTV zijn zenders waarbij ze gemakkelijk kunnen wegzwijmelen. Als ze de tv aanzetten, betreden ze een soort virtuele werkelijkheid, ze schakelen in op een continue roes. De televisie is het venster op hun wereld, weliswaar een onechte wereld, maar dat maakt ze niet uit. Veel meer dan de generatie voor hen zoeken deze jongeren het in de zintuiglijke ervaring, in de sensatie van alcohol, experimenteren, roken. Ze zijn opgegroeid in een periode van relatieve welvaart, een tijd waarin alles mocht. In de werkelijke wereld ligt voor hen geen uitdaging.'

Ruim een jaar geleden werd het Nederlandse station TMF (The Music Factory, opgericht in 1995) van uitgeverij Wegener overgenomen door de Engelse concurrent MTV (Music Television, zendt uit vanaf 1987). Een aantal programma's verhuisde van TMF naar MTV en TMF ontwikkelt zich sinds afgelopen voorjaar tot een interactief televisiestation. Kijkers chatten met elkaar en programmamakers via tmf.nl of ze stemmen via sms mee over de vraag of een bepaalde clip hot dan wel not is. Ook andere boodschappen worden naar de zender gestuurd, die ze vervolgens in beeld brengt waardoor elke kijker zijn eigen ten seconds of fame kan beleven.

Voor fotograaf Maarten Corbijn zijn de sms'jes een deel van de reden waarom hij zijn 12-jarige dochter niet meer naar TMF laat kijken. 'Die sms'jes gaan over wie er zin heeft om vanavond te beffen of te pijpen. Jongens informeren anderen over het feit dat meisje zus-en-zo een geslachtsziekte heeft - chatsletten is ook zo'n woord dat je nogal eens langs ziet komen. Wat me ook tegenstaat, is die enorme uniformiteit van die zenders; er is alleen ruimte voor gelikte filmpjes, niet voor alternatieve muziek of andere vreemde eenden in de bijt. Treurig voor mijn dochter? Er zijn ontzettend veel ouders die het geen zak interesseert waar hun kinderen naar kijken, of die er geen idee van hebben omdat die kinderen een eigen tv op hun kamer hebben. Dat is pas treurig.'

Maria van Leeuwen is zo'n ouder. Ze laat haar zoon Bob van 13 met een gerust hart een uur of twee per dag MTV of TMF kijken. 'Hij vindt het wel leuk, al die blote meiden. Dat er veel fake bij zit, snapt hij heus wel. We brengen hem thuis voldoende bij hoe de wereld echt in elkaar zit.' Van Leeuwen, docent op een basisschool, ziet daar dat kinderen TMF en MTV graag imiteren: 'Bij schoolfeestjes trekken er echt complete clips aan je voorbij.'

'Die tv-beelden kunnen conditionerend werken', zegt de Utrechtse psychologe/seksuologe Patricia Douqué. 'Als je voortdurend allerlei prikkels krijgt die niet gecorrigeerd worden, kan dat effect op je zelfbeeld hebben. Maar veel hangt ook af van persoonlijke eigenschappen en achtergrond.' Volgens Douqué is de trend van de sterke vrouwen in reclame en op tv weer aan het keren.

'Ik zag in Frankrijk een billboard waarop een blote vrouw op handen en knieën in een weiland naast een schaap stond afgebeeld. Je zult niet zo snel een blote man naast een koe in de wei zien staan. Bloot in reclame rukt weer op, vrouwelijk bloot wel te verstaan. Dat bloot is weliswaar anders dan vroeger, krachtiger, maar het blijft een verhuld soort seksisme. We kunnen wel negatief denken over de burqa's die vrouwen in Afghanistan moeten dragen, maar die naveltruitjes zou je net zo goed als een soort keurslijf kunnen zien. Conditioneerbaarheid is nu eenmaal menselijk; binnen een groep origineel blijven, is een hele kunst.'

Onderzoek naar de invloed van al die gelikte, strakke televisievrouwen op gewone meisjes, is er nauwelijks. Wel verscheen begin juni in het British Journal of Psychiatry een verslag over de effecten van westerse televisiepersoonlijkheden op het zelfbeeld van vrouwen in de eilandenstaat Fiji. Antropologe Anne Becker van de Harvard Medical School had daar onderzocht wat de invloed was van tv-series als Ally McBeal, die in 1995 op Fiji werden geïntroduceerd. Na een paar jaar bleek een aanzienlijk deel van de onderzochte schoolmeisjes (11 procent) aan eetstoornissen als anorexia en boulimia te lijden, aandoeningen die voordien op Fiji volkomen onbekend waren.

Sylvana Simons: 'Ik liep laatst langs een middelbare school en zag daar een meisje van een jaar of dertien op het schoolplein rondwandelen in een bh. Toen dacht ik: ja, dat zien ze dus in die videoclips, dat vinden ze normaal, letterlijk: bloot en slank is de norm geworden. Ik ken meisjes van dertien, veertien die zich alleen nog maar bezighouden met hoe mooi iemand is en hoe dun. Het is pure indoctrinatie. En ik vind dat gevaarlijk.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden