Dali's schilderijen roepen zo'n fijn Barbapappa-gevoel op

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: spiegel.

Salvador Dalí, De metamorfose van Narcissus. Beeld Tate Modern

Dalí's schilderijen kunnen, als je er een tijdje naar kijkt, zo'n fijn Barbapapa-gevoel oproepen. Dingen veranderen voor je ogen, waar je bij staat, het gebeurt in het schilderij zelf, of nou ja, eigenlijk in je hersens. Een vrouw is ook een paard, zwanen blijken olifanten, een doodshoofd is ook een ballerina - de dubbele beelden spelen met je oog, ze zijn steeds het een óf het ander, zoals de bekende tekening van een haas die ook een eend is, maar nooit in één aanblik beide tegelijk kan zijn.

Salvador Dalí De metamorfose van Narcissus 1937; Olieverf op doek; 51 x 78 cm Tate Modern Londen Beeld Tate Modern

Dit schilderij gaat ook nog eens over een metamorfose, die van Narcissus, een van de mooiste van Ovidius en nogal een relevante. De knappe 16-jarige godenzoon, aanbeden door jongens, meisjes en nimfen, maar te trots om de liefde aan ook maar één te beantwoorden, die op een dag bij een bron kwam, zilver van het glanzende water, zichzelf erin zag en als een blok voor zijn eigen beeld viel. Niets anders kon hij meer dan naar zijn eigen beeld kijken. Als een dwaas verlangt hij naar zichzelf, en terwijl hij goedkeurt wordt hij goedgekeurd, terwijl hij aandacht vraagt wordt zijn aandacht gevraagd en terwijl hij brandt ziet hij hoe zijn begeerde ontvlamt. Het is bijna alsof Ovidius het selfietijdperk voor ogen had bij het vertellen, het voortdurend maken en controleren van het eigen beeld - zelfs de tragische Echo, wiens liefde Narcissus koud laat en die Narcissus' klanken slechts eindeloos herhaalt tot ze zelf niets meer is, doet een beetje denken aan retweets en reblogs van bewonderaars die niet dichter bij hun begeerde kunnen komen dan zo.

In dit duizelingwekkend volle schilderij wordt Narcissus meerdere keren herhaald, al dan niet in een waterspiegeling. Ik bleef hangen bij de wat grauwe versie rechts. Narcissus knielt in de waterplas, wat je hier ziet zijn een been en knie en de spiegeling. Het been wordt een marmeren beeld als je blijft kijken, en de knie kan ook een rots zijn, of een hoofd dat zich heeft neergelegd op het water. De 'spiegeling' klopt voor geen meter: de mieren zijn niet andersom gespiegeld, en er zijn er meer onder het wateroppervlak, en er zitten meer 'gaatjes' - is het aangevreten? - in het been. Wie uitzoomt ziet dat waar bij de linkerfiguur het hoofd van Narcissus zit, hier een ei is dat openbarst. Er komt een witte narcis uit; de bloem die overbleef nadat de jongeman aan de frustratie van eigenliefde was gestorven. Nog iets langer kijken en het Barbapapa-effect is compleet: het knielende lijf blijkt geen lijf maar een hand die met tengere vingers voorzichtig het ei vasthoudt.

Het is zo freaky en liefdevol gemaakt, Dalí is hier echt losgegaan.

Toen de kunstenaar in 1938 de bejaarde psychoanalist Sigmund Freud bezocht in Londen, nam hij dit ene schilderij mee. 'Ze schijnen me te hebben gekozen als hun beschermheilige', schreef Freud de volgende dag aan zijn vriend Stefan Zweig over de Surrealisten, 'maar tot nu toe was ik geneigd ze als 100 procent gek te beschouwen.' Dit schilderij bracht de oude goeroe op nieuwe gedachten. Die jonge Spanjaard, met zijn technische meesterschap. 'Het zou interessant zijn het ontstaan van zo'n schilderij eens analytisch te onderzoeken.' Hatsekidee, als dat geen compliment was.

Dalí associeerde mieren met dood en aftakeling - sinds ik vorig jaar een brief kreeg van een lezeres weet ik ook waarom; er gaat een verhaal dat Dalí als kind een dier dood op straat zag liggen waarover allemaal mieren kropen, de mogelijke oorsprong van zijn fascinatie met mieren. We kijken naar de harde metamorfose van het leven: schoonheid wordt aftakeling. Alles verandert. Niets blijft wat het was.

www.detailsofart.com

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden