REPORTAGEZoektocht naar opvangplekken

Daklozen weten nu helemaal niet waar ze het zoeken moeten

Dokters van de Wereld rijdt met bussen naar adressen waar veel daklozen en asielzoekers verblijven. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Dokters van de Wereld rijdt met bussen naar adressen waar veel daklozen en asielzoekers verblijven.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Thuisblijven kunnen daklozen niet. En in een uitgestorven stad is het veel moeilijker om te overleven. Zelfs als ze gezond blijven. ‘Ik kan eigenlijk geen water drinken, want waar moet ik plassen?’

Met hun koffie en ontbijt nog in de handen sjokken tientallen mannen de Sporthallen Zuid uit. Een half uur eerder was het hier nog helemaal verlaten, maar nu vormt zich een rij voor de deur van de tijdelijke nachtopvang voor Amsterdamse daklozen. Een groot deel van de groep wil een consult in de zorgbus van Dokters van de Wereld. De mannen proberen in het ochtendzonnetje te staan, maar zelfs dan is het eind maart nog ijzig koud. In de bus behandelen de artsen Pieter Staarink en Dina Khosbin klachten, ze geven advies, verstrekken medicijnen. En ze letten sinds kort extra scherp op het coronavirus.

Dak- en thuislozen hebben slechts beperkt toegang tot reguliere zorg, wat hen tijdens een pandemie extra kwetsbaar maakt. Ze hebben vaak een zwakke gezondheid door het zware bestaan op straat en kunnen geen gehoor geven aan de oproep van de overheid om thuis te blijven. Daarom wordt de opvangcapaciteit voor zowel overdag als ’s nachts uitgebreid.

De gemeente Amsterdam besloot onder meer de Sporthallen Zuid tijdelijk als extra nachtopvang in te richten, naast de al bestaande winteropvang. Onder de bezoekers deze ochtend, allemaal ongedocumenteerde asielzoekers, zijn de zorgen groot. Dit blijkt wel uit de grote opkomst bij de zorgbus. De meesten hebben ‘seizoensgebonden’ klachten, vertelt Staarink, oftewel: verkoudheid. Niet ongebruikelijk in het vroege voorjaar. Maar er is ook een aantal daklozen bij wie het misschien ernstiger is. Zij mogen de bus niet in, daar is te weinig ruimte. Dus vindt de beoordeling achter de bus plaats.

De Nigeriaan Issa (30), met korte dreadlocks en een blauw-paars sportjack, moet hoesten, heeft last van hoofdpijn en vermoeidheid. ‘Heb je ook koorts?’ vraagt Khoshbin. Ze draagt een mondkapje voor en houdt twee meter afstand. ‘Niet echt.’ Hij heeft de klachten al een week en is eerder bij een hulppost weggestuurd met paracetamol omdat de klachten niet ernstig genoeg waren. Na kort overleg wordt de GGD ingeschakeld voor extra onderzoek en om te kijken of hij geïsoleerd kan worden opgevangen.

Issa kan zijn adem geen tien seconden inhouden zonder te hoesten. Hij is bang om ziek te worden, maar een van zijn grootste angsten is dat hij zijn vrienden kwijtraakt. ‘We trekken samen op en eten samen. Ik wil mijn vrienden niet besmetten met covid. Maar zij zullen ook mij gaan vermijden als ik het virus heb.’

Extra opvang

Nederlandse gemeenten regelen sinds de coronacrisis extra opvang voor daklozen. Cornel Vader, directievoorzitter van het Leger des Heils, ziet dit op meerdere plekken gebeuren. ‘Van de Randstad tot in de provinciesteden. Overal wordt de opvang vergroot, net als bij andere noodsituaties.’

Hij signaleert ook problemen die niet direct met gezondheid of opvang te maken hebben. ‘Daklozen hebben het nu zwaar te verduren. Ze kunnen bijvoorbeeld ook niet naar de Hema voor een goedkoop ontbijt, of de Ikea. Je moet niet vergeten dat dit belangrijke plekken zijn waar mensen hun tijd door kunnen brengen. En de bibliotheken zijn ook al dicht.’

Nog een nieuw probleem: naar de wc. ‘Eerst kon je naar de Bijenkorf, of naar de Primark’, vertelt Iris (‘mijn leeftijd hoef je niet weten’) aan een tafeltje in De Kloof, een inloophuis van de Regenboog Groep in Amsterdam. Nu die winkels dicht zijn, is het zoeken geblazen. ‘ Gisteren kon ik gelukkig nog bij een zaakje snel naar binnen. Net op tijd, anders doe je het in je broek. En de baas stond na een minuut al op de deur te timmeren of ik eruit kon. Ik moet bij wijze van spreken op m’n knieën om ergens naar het toilet te mogen’, zegt ze verontwaardigd. ‘Ik kan eigenlijk geen water meer drinken, want waar moet ik plassen?’

Karavaan

Volgens Jorrit Nuijens, projectleider bij Dokters van de Wereld, kun je opvang en medische zorg niet los van elkaar zien. ‘Opvang ís een vorm van zorg. Ruim voor het coronavirus zagen we al dat de psychische en fysieke druk op daklozen enorm is. Ze leven in voortdurende onzekerheid. Wat ga ik overdag doen om niet de kou in te hoeven? Ze bevinden zich de hele tijd in een soort karavaan. Dat is funest voor de gezondheid.’

Aan deze onzekerheid zou 24-uursopvang een einde kunnen maken. Op verschillende plekken is dat al mogelijk, onder meer in Rotterdam en Den Haag. Vooralsnog is daarvan in Amsterdam geen sprake, waardoor daklozen heen en weer pendelen tussen de dag- en nachtopvang. Veel van de mannen die bij de zorgbus in de rij staan, gaan overdag naar een opvang in het Westerpark en Amsterdam-Noord, om rond vier uur ’s middags weer aan te kloppen bij de Sporthallen.

‘Het alternatief is 24-uursopvang’, zegt verantwoordelijk wethouder Rutger Groot Wassink (GroenLinks), ‘en de GGD heeft uitdrukkelijk het advies gegeven om dat niet te doen.’

Een van de voornaamste zorgen van de gemeente is dat 24-uursopvang de kans op besmetting juist weer vergroot. ‘We staan voor een enorme puzzel. Wij hebben structureel ongeveer 6.500 opvangplekken. Die bestaande opvang moeten we kleinschaliger maken en tegelijkertijd de capaciteit uitbreiden om extra mensen te kunnen opvangen. Daarvoor zijn er inmiddels iets meer dan 500 bedden bijgekomen.’ Naast de Sporthallen Zuid zijn er ook in Amsterdam-West en Nieuw-West sporthallen ingericht.

Dina Khosbin van Dokters van de Wereld controleert een man uit Tsjaad. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Dina Khosbin van Dokters van de Wereld controleert een man uit Tsjaad.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Valerie Harskamp, tropenarts en vrijwilliger bij Dokters van de Wereld, deelt de zorgen over grootschalige 24-uursopvang. ‘Als je met meerdere mensen in een ruimte zit, loop je gewoon meer risico. Dat zag je op cruiseschepen en dit geldt ook voor een sporthal. Het virus is erg besmettelijk. Als iemand in die groep het virus krijgt, gaat het snel.’ Harskamp voorziet een enorm zorgprobleem, ook in de toekomst. ‘Stel, iemand wordt opgenomen in het ziekenhuis en geneest. Daarna moet die persoon herstellen. Waar gaat hij naartoe?’

Onder meer in Dordrecht en Den Haag worden daklozen nu ondergebracht in lege hotelkamers. Dat vindt Harskamp een goede oplossing voor 24-uursopvang zonder de risico’s die een grote groep meebrengt. ‘Het voldoet aan de eisen voor isolatie en door de badkamer kan men aan de hygiënevoorschriften voldoen.’ In een groepsopvang is dat lastiger, al is het maar omdat veel van de faciliteiten gedeeld moeten worden.

Kan dat niet ook in Amsterdam? Groot Wassink: ‘We moeten capaciteit achter de hand houden voor andere scenario’s zodat we genoeg ruimte hebben om mensen op te vangen of plekken kunnen inrichten waar mensen kunnen herstellen. Er zijn ook andere maatschappelijke groepen die onder druk staan, zoals ouderen. We weten niet hoe het virus zich gaat ontwikkelen en hoeveel plek we straks nodig gaan hebben om mensen op te vangen. Dat zijn we nog in kaart aan het brengen.’ In Amsterdam zijn inmiddels al wel 24 gezinnen in hotels ondergebracht en in hostels vindt ook kleinschalige opvang van daklozen plaats.

Isolatieplekken

En hoe houd je als dokter het overzicht over een groep mensen zonder vaste verblijfplaats? Dat valt nog niet mee. In Tilburg hadden we bijvoorbeeld een man die positief was getest op covid-19’, zegt straatdokter Rob van Valderen. ‘Zijn klachten waren niet ernstig genoeg om hem op te nemen. Dus het advies was: ga naar huis en isoleer jezelf. Toen is hij naar de nachtopvang gegaan.’ Na een paar dagen kwam Van Valderen erachter. ‘Ik heb meteen het ziekenhuis gebeld en gezegd: als je een vermoeden hebt dat een covid-19-patiënt dakloos is, bel mij dan. Je ziet hier hoe kwetsbaar het systeem is.’

Daklozen worden ook bij de dag- en nachtopvang gecontroleerd op symptomen. In De Kloof kunnen normaal gesproken 45 mensen tegelijkertijd terecht, nu twintig. En hun gezondheid wordt goed in de gaten gehouden. De lijntjes met zorgverleners zijn kort. Wanneer iemand symptomen vertoont, wordt hij apart genomen, krijgt hij een mondkapje en wordt zijn temperatuur gemeten. Als dat wijst op een mogelijke besmetting, kan een arts worden ingeschakeld. Inmiddels zijn er ook quarantaineplekken voor daklozen die ziek zijn. In Amsterdam zijn er 102 plekken plus vijftien preventieve plekken voor kwetsbare mensen. Deze zijn nu bezet, evenals twaalf van de quarantaineplekken. Mensen worden niet altijd getest, daarover beslist een arts.

Bij de Sporthallen blijven Issa en vier andere mannen wachten op de GGD. Die zal beoordelen of ze - vrijwillig - geïsoleerd moeten worden. De andere mannen trekken te voet naar het stadscentrum, soms samen, veelal alleen. Een drietal repareert nog even een gebroken fietsketting en gaat op pad. Het plein wordt steeds leger totdat alleen Issa en de anderen over zijn, in de zon, zittend op het fietsenrek.

Vijf economische vergezichten die ineens niet zo gek meer klinken
De coronacrisis legt problemen bloot die al lang sluimeren onder de oppervlakte. Oplossingen die eerder als radicaal werden afgedaan, lijken nu ineens heel acceptabel. De Volkskrant bekijkt vijf economische vergezichten en wat die ons te bieden hebben. Nu én na de crisis.

Hoe gaan we de pandemiepuzzel oplossen?
In slechts een paar weken tijd zijn een lege evenementen­kalender, thuiswerken en anderhalve meter afstand houden al het nieuwe normaal geworden. Maar hoe zijn we eigenlijk in deze ‘intelligente lockdown’ beland en, belangrijker nog, hoe komen we daar de komende maanden stap voor stap weer uit? Ontdek het zelf met deze interactieve infographic.

Daklozen in Rome zijn wanhoop nabij: ‘Een analfabeet vroeg me: waarom is het zo leeg in de stad?’
In het verlaten Rome zijn de duizenden daklozen extra zichtbaar geworden. Er is niemand om bij te bedelen en ook opvangplekken sluiten hun deuren. Ze strijden om de laatste beetjes hulp van vrijwilligers die nog naar buiten durven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden