Dagboek van terreurexpert in Kopenhagen

Magnus Ranstorp staat op nog geen 100 meter van café Krudttønden als daar een aanslag wordt gepleegd op tekenaar Lars Vilks. Heftig, ook voor iemand die al 25 jaar het terrorisme bestudeert.

De kogelgaten in het café Krudttønden in Kopenhagen. Beeld epa

Zaterdag 14 februari, 16.30 uur

'Ik ben in Kopenhagen voor het weekend. Ik ben een Zweed, maar we hebben daar een flatje omdat familie van ons in Denemarken woont. Ik ben net langs Krudttønden gekomen als ik een alert op mijn telefoon krijg. Ik ken het café goed, ik ben er zelf vaak geweest voor debatten. Ik lees dat er schoten afgevuurd zijn en realiseer me meteen dat Lars Vilks er ook geregeld komt. Vrij snel wordt bevestigd dat hij daar optrad, en heb ik een beeld van het waarom van de aanslag. Op zo'n moment probeer ik vooral een goed overzicht van de situatie te krijgen. Dat betekent een hoop bellen en praten. Het helpt dat ik zowel wetenschapper ben als een ambtenaar die door de veiligheidsscreening is gekomen: zo kan ik ook mensen binnen de inlichtingendiensten spreken en soms inside informatie te horen krijgen. Mijn telefoon stopt niet met rinkelen, ik geef interviews over de hele wereld, onder meer aan Nieuwsuur uit jullie land.'

Nederlandse tv-kijkers zien hoe de expert van het Swedish National Defense College het, in tegenstelling tot het officiële standpunt van dat moment, een terroristische aanslag noemt. 'Het probleem van nu is dat er nog iemand met een automatisch wapen door Kopenhagen doolt. De politie houdt een massale klopjacht', zegt hij, nog onwetend van wat zal volgen.

Magnus Ranstorp in Washington D.C. Beeld Bill Crandall

23.15 uur

'De mediasessies zijn voorbij. Ik ga weer naar onze flat in het centrum, doe nog een paar boodschappen en zak op de bank met een glas wijn, om even bij te komen van de gebeurtenissen.'

1.31 uur

'Ik krijg opnieuw een alert op mijn telefoon, nu over de schietpartij bij de synagoge. Die ligt niet zo ver bij ons vandaan. En kort daarna bericht de politie dat de schutter op de vlucht is, bij ons in de buurt, nog geen drie blokken verderop. Het advies is om binnen te blijven. Ik maak mijn vrouw wakker en vertel haar wat er gebeurd is. Het is behoorlijk beangstigend, zeker omdat bekend is dat hij een automatisch wapen heeft. We durven niet eens ons balkon op, wie weet houdt hij zich schuil in de achtertuin. Vanuit het raam zien we de helikopters boven onze straat cirkelen, elke minuut scheuren er weer politiewagens de hoek om, met hun sirenes aan. Het voelt alsof de hele stad belegerd is.'

Zondag 15 februari

'Ik ben op tijd op om de media weer te woord te staan. Vervolgens ga ik naar de synagoge waar de aanslag heeft plaatsgevonden. Daar hoor ik van bronnen dat de dader deed alsof hij dronken was, om zo dicht in de buurt van de bewaker te komen. Die schoot hij in het hoofd - voor mij een teken dat hij een geoefend schutter was. Bij Krudttønden doemt hetzelfde beeld op: iemand die erg kalm en professioneel te werk gaat. Hij gebruikte beide handen en vuurde zijn kogels af met beheerste schoten. Toen hij te veel weerstand ondervond, ging hij ervandoor.'

Ranstorp doet die dag nog een heel andere ontdekking, als hij naar de Deense televisie kijkt en zijn buurman in beeld verschijnt. 'Ik kom erachter dat de familie die de bar mitswa aan het houden was toen de schutter binnen probeerde te dringen, mijn eigen buren in Kopenhagen zijn. Dit is heel onwerkelijk. We kennen elkaar al jaren. Een week of twee geleden vertelde mijn buurman me dat hij wel enige zorgen had over de veiligheid van de synagoge.'

Hij doet een poging, maar krijgt ze niet te pakken. 'Ze zijn duidelijk erg geschokt en ik wil me niet aan ze opdringen.' Veel tijd om stil te staan bij zijn emoties heeft hij niet. Het mediacircus gaat door. Hoe kon de schutter zo lang uit het vizier blijven van de politie, willen journalisten weten? Ranstorp, in het algemeen positief over het politie-optreden, is verbaasd dat de dader het centrum heeft kunnen bereiken, gezien het kleine aantal toegangswegen en de vele patrouilles. Minder verbaasd is hij, na 25jaar studie naar terrorisme wereldwijd, over iets anders. De 22-jarige Omar Abdel Hamid El Hussein, van Palestijnse afkomst, maakte zijn school niet af en zat in een jeugdbende. 'In Denemarken bestaat een sterke kruisbestuiving tussen criminele bendes en extremistische groeperingen, leg ik journalisten uit.'

Hij komt ze die zondag nog tegen ook. 'Als ik om half een 'snachts voor een Amerikaanse zender een stand-up doe bij Krudttønden, lopen drie mannen langs het café, die de sporen van de aanslag nauwkeurig bestuderen. Ze lijken het vrij cool te vinden. Een lokale beveiliger van de televisie-crew vertelt me dat het leden zijn van een rivaliserende bende.'

Een vrouw legt bloemen bij de synagoge in Kopenhagen waar bij een aanslag een bewaker is gedood. Beeld epa
De Deense premier Helle Thorning-Schmidt bij de uitvaart. De 37-jarige Dan Uzan die in Kopenhagen door Omar Abdel Hamid el-Hussein werd doodgeschoten is begraven. Ten tijde van de aanslag vierden circa tachtig mensen een joodse plechtigheid in de synagoge. Uzan, die de wacht hield bij de synagoge, wist de aanwezigen te waarschuwen. Beeld epa

Maandag 16 februari, 8.30 uur

'Ik maak foto's van de indrukwekkende bloemenzee bij de synagoge en zet die op Twitter. Daarna ga ik door naar de burgemeester om te spreken met een buitenlandse delegatie.' Ranstorp mag er niet te veel over zeggen. Sinds januari is hij voorzitter van een commissie die een actieplan tegen radicalisering in uitgerekend Kopenhagen opstelt. De ontmoeting stond al gepland. En het gaat om 'een groot Europees land dat kort geleden met terreur te maken heeft gehad'.

De casus-El Hussein is voor Ranstorp reden om in elk geval één systeemfout aan de orde te stellen. 'Denemarken kent een antiradicaliseringsprogramma, maar het lijkt erop dat hij helemaal uit beeld is geraakt sinds El Hussein twee weken voor de aanslag was vrijgelaten. Hebben ze met hem gesproken, en wat hebben ze met die informatie gedaan? Want El Hussein was al geradicaliseerd vóór hij de cel in ging, zo hebben de autoriteiten inmiddels bevestigd, dat proces is daar slechts versterkt. Binnen de gevangenismuren is hij wellicht in contact gekomen met haatprediker Saïd Mansour, 'Al Qaida's pr-man', tegen wie ik afgelopen november heb getuigd in een rechtszaak.'

Journalisten bellen de wetenschapper tussendoor om duiding van de allerlaatste Facebookposts van El Hussein, waarin hij trouw zweert aan Abu Bakr. 'Ik houd nog een kleine slag om de arm, maar twijfel er eigenlijk niet aan dat het gaat om Abu Bakr al-Baghdadi, de leider van Islamitische Staat. En dat hij geïnspireerd is door de terreurdaden in Parijs, die hij vast in de gevangenis heeft gezien. Hoewel er twee eventuele handlangers gearresteerd zijn, voerde El Hussein zijn terreurdaad verder alleen uit - en dat is best ongebruikelijk.'

Bloemen voor de synagoge in Kopenhagen. Beeld ap
Bloemen voor de synagoge in Kopenhagen. Beeld ap

Dinsdag 17 februari, 12.03 uur

'Ik zit in het vliegtuig naar Washington voor de Witte Huis-top over radicalisering die Obama heeft georganiseerd. Een paar weken geleden ben ik uitgenodigd. Dit keer hoef ik niet zelf te spreken, maar ik verheug me erop om collega's en andere interessante personen te ontmoeten. Aan boord is wifi, dus ik kan mailen, surfen, twitteren - de verhalen over Kopenhagen blijven binnenstromen.'

'Ik overpeins mijn 25-jarige carrière. Het is van het begin af aan - de aanslag boven Lockerbie - een enorme achtbaan geweest, maar dit keer kwam het wel heel dichtbij. En het is de laatste jaren onmiskenbaar verslechterd. Met mannen van Hezbollah en Hamas, die ik geïnterviewd heb voor mijn research, kon je nog een gesprek voeren. Maar nu, met de oorlog in Syrië en de opkomst van IS, is het allemaal meer gefragmenteerd, chaotischer en gevaarlijker. We leven in een duistere wereld.'

Woensdag 18 februari

'Naar de bijeenkomst in het Witte Huis. Vandaag staan allerlei lokale initiatieven tegen radicalisering op het programma. Zo vind ik het zeker de moeite waard wat burgemeester Hans Bonte van Vilvoorde te zeggen heeft.' De Belg benadrukt, net als zijn Rotterdamse collega Ahmed Aboutaleb, dat lokale overheden een dubbele taak hebben: zowel grenzen stellen als het sociale netwerk rond potentiële Syriëgangers versterken. Ranstorp heeft Aboutaleb gemist, die sprak een dag eerder.

'Het begint met de erkenning dat je een probleem hebt in je stad. Daarom lobby ik onder de genodigden om de steun te vergroten voor het Radical Awareness Network. Dit Europese netwerk, in 2011 opgezet door eurocommissaris Cecilia Malmström, richt zich op professionals die in direct contact staan met voor radicalisering gevoelige individuen of groepen. Ook autoriteiten in de verschillende lidstaten - zoals in Nederland Dick Schoof, de NCTV - werken hieraan mee. Momenteel telt het netwerk, dat in mijn ogen een belangrijk onderdeel vormt van ons antwoord op terrorisme, ongeveer 1.300 leden.'

Donderdag 19 februari

'Opnieuw naar het Witte Huis, vandaag zijn de landelijke politici aan de beurt. Prima speech van Obama, die hier in de VS uit Republikeinse hoek veel kritiek krijgt omdat hij de islam erbuiten wil houden, maar die in mijn ogen heel slim voor een verbindend verhaal zorgt. De Amerikaanse minister van Justitie Eric Holder spreekt zijn medeleven uit met het Deense volk. Een van de beste sprekers is mijn vriend en collega-wetenschapper Peter Neumann van King's College, maar ook Omar Ramadan - die vanuit Amsterdam het Radical Awareness Network netwerk bestuurt - doet het uitstekend. Ik vind dat we zelfs kunnen spreken van een paradigmawisseling in de aanpak van terrorisme, op deze top. De politieke conclusie is dat we, ook al blijft militaire actie belangrijk, meer aandacht moeten hebben voor preventie. En dat lokale gemeenschappen daarin een grote rol spelen, zeker ook de vrouwen. '

Magnus Ranstorp in het Witte Huis. Beeld Magnus Ranstorp

Vrijdag 20 februari

'Vandaag heb ik nog twee vergaderingen hier in Washington, onder meer met Gilles De Kerchove, antiterrorisme-coördinator van de Europese Unie, en een laatste interview met NBC voor ik vanmiddag om vijf uur - lokale tijd - weer naar huis mag vliegen.'

'Hoe Mark Rutte zou moeten optreden na een aanslag? Ik vind dat zijn Deense collega Helle Thorning-Schmidt de lat hoog heeft gelegd. Ze had twee boodschappen: ten eerste dat we moeten opkomen voor de vrije meningsuiting en de democratische waarden, en ten tweede dat we eensgezind moeten blijven en ons niet uit elkaar moeten laten trekken. Het is namelijk cruciaal om polarisatie te minimaliseren, omdat extremisten dat juist willen exploiteren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.