'Dag en nacht denk ik aan wraak'

De gewelddadige dood van een oppositieleider heeft de toch al verziekte verhoudingen in Ingoesjetië op scherp gezet...

Van onze correspondent Arnout Brouwers

MALGOBEK/NAZRAN De omgeving van Malgobek, een door geweld geplaagd stadje op de Russische Kaukasus, laat zich schetsen in vele tinten grauw. De dichtbewolkte, onbeweeglijke lucht is asfaltgrijs, de weinige bomen ogen als donkere gestaltes op het veld, maar de aandacht wordt in en buiten de stad opgeëist door een constante factor van voorwinters Ingoesjetië: modder.

Zoals elders in de republiek staan op alle belangrijke kruisingen van doorgaande wegen politieagenten geposteerd, terwijl op de achtergrond de met zandzakken gebarricadeerde politiepost lonkt. Het lot van de Ingoesjetische politiemannen valt niet te benijden: ze vormen het populairste (want makkelijkste) doelwit voor de ‘militanten’.

In een van de zijstraatjes aan het begin van de stad staan twee mooie, grote huizen, het grootste beschut door een hoge bakstenen muur. Het is de materiële erfenis van Magomed Jevlojev – de in september door de politie doodgeschoten zakenman, oppositieleider en eigenaar van een roemruchte onafhankelijke website in Ingoesjetië. Links het huis van Magomed zelf, dat pas voor zijn dood werd afgebouwd, rechts het ‘familiehuis’ waar zijn ouders wonen.

De gewelddadige dood van Magomed Jevlojev – volgens de officiële lezing werd hij ‘per ongeluk’ na zijn arrestatie door het hoofd geschoten – zette de toch al verziekte verhoudingen in de republiek op scherp. De door velen gehate president van Ingoesjetië, Moerat Ziazikov, werd door familie en vrienden verantwoordelijk gehouden – en vader Jachja zwoer bloedwraak.

Volgens de keurig in het pak gestoken Jachja Jevlojev – zelf eens een belangrijk bestuurder van de regionale landbouwsector – leidt het geen twijfel dat de ‘moord’ op zijn zoon president Ziazikov de kop heeft gekost: inmiddels is hij vervangen door Jevkoerov Joenoes-bek, een Ingoesjetische oud-militair. De nieuwe president belooft de strijd tegen islamitische terroristen voort te zetten zonder de repressie van gewone Ingoesjeten die onder zijn voorganger de norm werd.

‘Dit was de laatste druppel’, zegt vader Jachja, ‘om een onschuldig persoon in een politiewagen dood te schieten.’ En niet zomaar een persoon, maar een lid van een van Ingoesjetiës belangrijkste families, die zes jaar geleden de jongste openbare aanklager van het land was en zijn aanvankelijke loyaliteit aan Ziazikov inruilde voor een hoofdrol in de oppositie. Hij zette een website op – ingushetiya.ru – waarop alle namen van ‘verdwenen’, door de speciale diensten opgepakte personen werden gepubliceerd. De site verwierf een centrale rol in de oppositie tegen de autoriteiten.

Magomed Jevlojev vertrok na zijn breuk met president Ziazikov naar Moskou, waar hij een goedlopend zakenimperium opzette, dat onder meer de website bekostigde. Talloze rechtszaken tegen de site liepen stuk, voornamelijk omdat deze in de VS geregistreerd was. ‘Ik heb Magomed verboden nog naar Ingoesjetië te komen’, zegt vader, ‘het was te gevaarlijk voor hem hier. Hij had dreigende telefoontjes gehad uit Ziazikovs omgeving. Maar toch kwam hij.’

Op het vliegveld in Moskou bleek dat Magomed een plek in de business class deelde met zijn aartsvijand Ziazikov. ‘Die heeft toen het hoofd van zijn beveiliging gebeld en opdracht gegeven mijn zoon aan te houden bij aankomst in Nazran. Officieel konden ze hem niet arresteren, er was geen formele grond. Maar ze hebben alles snel geregeld: de politiechef maakte een arrestatiebevel en uit de families van Ziazikovs entourage werden de agenten gerekruteerd.’

Omdat Jevlojev ook vanaf het vliegveld vrienden had gewaarschuwd, ontaardde de aankomst in Nazran in chaos. Jevlojev werd aangehouden en in een van drie geblindeerde auto’s weggevoerd. Terwijl Jevlojevs vrienden politieauto’s aanhielden, agenten eruit sleurden en ze in elkaar sloegen, werd Jevlojev – in een auto die wel wegkwam – doodgeschoten. Volgens de officiële lezing per ongeluk. Jachja: ‘Sommige agenten die gestopt werden riepen: ‘Aan onze handen kleeft geen bloed!’ Hoe konden ze dat roepen, als ze niet al wisten wat er zou gebeuren?’

Terwijl de vader van Jevlojev zijn verhaal doet, wordt bezoek aangekondigd. Het is Roeslan Totsjijev, een 60-jarige, keurig uitgedoste Malgobeek die melding komt maken van de verdwijning van zijn zoon, drie dagen geleden. Gisteren, toen hij in Nazran was om de naam van zijn zoon op de website te zetten, deden agenten van de geheime dienst FSB thuis huiszoeking. ‘Ze vertelden mijn vrouw dat onze zoon verdacht wordt van een gewapende overval. Hij is niet ontvoerd, zeggen ze, maar gevlucht. Dat zeggen ze altijd.’

Roeslan gelooft er niets van dat zijn zoon ‘terrorist’ is. Hij heeft van 2002 tot 2006 in Siberië gewoond, waar hij een zaak had. Hij is teruggekomen om te trouwen, en zou spoedig met zijn vrouw weer naar Siberië gaan. Er zijn veel incidenten geweest in Malgobek, ‘moorden, explosies, bijna elke dag – maar mijn zoon was nooit een verdachte’.

Voor Jachja Jevlojev is het de zoveelste bevestiging van een patroon van ‘aanhoudingen, martelingen en moorden’ dat de verhoudingen in de Kaukasische republiek op scherp heeft gezet – en de ‘militante beweging’ telkens nieuw leven inblaast.

Maar de strijd om gerechtigheid te krijgen voor zijn gedode zoon, overstijgt de ongemakken van de ‘gewone slachtoffers’. Het toont aan dat de strijd in Ingoesjetië er niet alleen een is tussen een repressief staatsapparaat en weerloze burgers – maar ook een machtsstrijd tussen de voornaamste familieclans van de republiek.

Dat bevestigt, terug in de hoofdstad Nazran, het verhaal van Moesa Plijev, de advocaat en boezemvriend van de gedode journalist Magomed. Beiden zaten in 2002 in het kamp van de aanstaande president Ziazikov. ‘Hij werkte als juridisch adviseur voor hem, en ik zat in de centrale kiescommissie. Onze taak was om van ongewenste kandidaten af te komen. Ik ken alle trucs. De stemfraude gebeurde niet op ons niveau – dat doen de regionale kiescommissies. Maar aan Ziazikovs zege heb ik nooit getwijfeld: ook de FSB en andere staatsorganen werkten eraan mee.’

Nadat Ziazikov in het zadel was geholpen, kregen beiden hoge plaatsen in zijn staf. Maar Ziazikov kwam zijn beloften niet na en graaide alles naar zichzelf. De twee stapten op, en vonden elkaar terug in het ‘oppositiekamp’.

Nu zijn de inspanningen van Plijev en Jevlojevs vader gericht op ‘een rechtvaardige uitkomst’ van het proces tegen de man die Magomed Jevlojev in een politiewagen doodschoot, het voormalige hoofd van beveiliging van Ziazikovs minister van Binnenlandse Zaken. ‘Eerlijke processen bestaan in heel Rusland niet’, zegt Plijev, ‘en om het dan in Ingoesjetië wel te verwachten is niet realistisch.’ De uitkomst van het proces heeft dan ook niets met recht te maken, maar met de wijzigende machtsverhoudingen onder de nieuwe president Joenoes-bek.

Kunnen oude handlangers van Ziazikov, die nog op hun post zitten, het proces ‘in goede banen’ leiden, bijvoorbeeld door het te verplaatsen naar een andere regio? Of zijn de machtige vrienden van de Jevlojevs in staat de dader toch wegens ‘moord’ te laten berechten en niet wegens doodslag vanwege ‘het slordig gebruik van een dienstwapen’?

Vader Jachja is pessimistisch. Tijdens het onderzoek zijn alle rechtsnormen geschonden. ‘Het hoofd van het onderzoek heet Komarov, hij belde me en zei: ‘Ik kan zien dat deze zaak gefabriceerd is; ik beloof u een eerlijk proces’.’

Maar een paar dagen later arriveerde Bastoerkin, het hoofd van de federale onderzoekscommissie uit Moskou. Er werd een diner gehouden met Komarov, de minister van Binnenlandse Zaken en de aanklager. ‘Komarov kreeg de opdracht om de zaak te volgen zoals het in de aanklacht stond’, zegt Jachja. ‘Toen ik hem later ontmoette, erkende Komarov dat hij zijn belofte van een eerlijk proces moest breken.’

Op de vraag of hij nog wel eens denkt aan de bloedwraak die hij tegen Ziazikov heeft afgekondigd, antwoordt vader Jevlojev gepijnigd en fel. ‘Dag en nacht! Dag en nacht denk ik aan wraak! Zeker als er geen eerlijke uitspraak komt.’

Advocaat Plijev, inmiddels de juridische adviseur van de nieuwe president, is hoopvoller gestemd: hij hoopt uiteindelijk Ziazikov zelf in de verdachtenbank te krijgen, wegens moord. Hij vertelt met een grimas op zijn gezicht wat hij tegen de nieuwe president van Ingoesjetië, zijn huidige baas, zei tijdens hun eerste gesprek: ‘Jullie beginnen allemaal goed, maar eindigen allemaal slecht.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden