Daderskind

Hun vaders waren fout in de oorlog. Zangeres Leoni Jansen en journalist Marcel Rözer schreven allebei over dat bedekte verleden een boek en ontdekten verbijsterende overeenkomsten.

Leoni Jansen en Marcel Rözer ontmoeten elkaar pas voor de tweede keer, maar begroeten elkaar in het lunchcafé in Tilburg langdurig en hartstochtelijk, als twee oude vrienden. De theatermaakster/zangeres en de journalist zijn lotgenoten. Hij: 'Wat fijn om je weer te zien.' Zij: 'Ik moest echt bijkomen van je boek. Ik heb het gisteravond uitgelezen. Ik moest eerst een potje janken, toen kon ik pas weer door.'


Jansen (1955) en Rözer (1959) zijn erfelijk belast. Hun vaders, Wim Jansen (1922-1999) en Kurt Rözer (1923-1998), vochten in de Tweede Wereldoorlog voor de Duitsers. Jansen deed dat in Afrika, in de troepenmacht die werd geleid door generaal Rommel, Rözer met de Waffen-SS aan het Oostfront.


Na de oorlog werden ze veroordeeld wegens collaboratie en meevechten in vreemde dienst. Jansen werd gevangen gezet in Veenhuizen, Rözer in Vught, in een voormalig concentratiekamp van de Duitsers.


En ze zwegen, de oud-soldaten. Over hun oorlogsverleden lieten ze in hun gezin hoogst zelden een woord los. Hun kinderen verbraken de stilte en gingen op onderzoek uit.


Ze probeerden de gaten in hun eigen familiegeschiedenis te vullen en schreven een boek over hun vader, Geheim (Jansen) en Zo vader (Rözer). Jansen ging nog een stap verder. Haar naspeuringen gaven haar inspiratie voor een muzikale theatervoorstelling met dezelfde titel als haar boek.


De overeenkomsten tussen beide boeken zijn legio, op alle niveaus. Verbijsterend noemt Rözer de parallellen. Beide mannen visten en waren van dezelfde leeftijd. Hun zoektocht voert beide kinderen naar het Nationaal Archief en het buitenland. In het ene boek wordt gegruwd over de slacht van een haas, in het andere roept de manier waarop een konijn wordt gevild dezelfde emoties op.


Leoni Jansen: 'En net zoals Marcel zakte ik voor mijn eerste zwemdiploma. De worsteling is natuurlijk de belangrijkste overeenkomst. Onze worsteling met een vader die fout was in de oorlog en hoe je over hem mag, moet en wil denken. En het zwijgen, het zwijgen, het zwijgen, maar toch iets voelen, zonder dat je weet wat er aan de hand is.'


Marcel Rözer: 'De overeenkomsten ontstaan pas echt als onze vaders overlijden. Als we gaan zoeken. Dat is de diepere laag.'


'Ja, ik móést het doen. Om helderheid te krijgen, en afstand. En ja, voor mijn kinderen. Geen geheimen meer. Niet in mijn familie.'


'Zo vader', Marcel Rözer


Jansen 'Eén keer had ik het gevoel dat ik nog terug kon. Dat was toen ik hoorde dat er documenten bestonden over de oorlogsjaren van mijn vader. Maar ik kon niet stoppen, ik wilde alles weten.'


Rözer 'Ik kreeg twee keer een enorme klap. Dat was bij de geboorte van mijn kinderen. Ik werd zelf vader. Dat was de aanzet.'


Jansen 'Ik moest dit doen sinds mijn pelgrimstocht naar Santiago. Op een dag, negen jaar na zijn dood, liep mijn vader plotseling naast me. Ik had heel lang niet aan hem gedacht. Jaren zelfs. Dat is het grote verschil met Marcel. Ik had volledig afstand genomen van mijn vader.'


'Schrijven helpt, het haalt de toplaag van het gevoel van onbehagen en verdriet.'


'Geheim', Leoni Jansen


Rözer 'Alles gaat gewoon door. Niet alles is nu plotseling hosanna. Het is geen catharsis, het boek, of een clichématige Amerikaanse film. Het is niet klaar. Niet helemaal in elk geval.'


Later: 'In één opzicht is het wel klaar. Ik heb niet meer het gevoel dat hij mijn vader niet is. Je bent als kind geneigd om heel veel schuld en schaamte op je schouders te nemen. Dat doe ik niet meer. In die zin heeft het boek wel therapeutisch gewerkt, een functie gehad.'


Jansen 'Het is een beetje klaar. Het is geen chaos meer, het is opgeruimd. Het is een levensverhaal geworden van iemand die mijn vader was. Dat lost wel wat op. Wat moedig, hoor ik vaak. Maar zo beleef ik het helemaal niet.'


Rözer 'Ik ook niet.'


Jansen 'Alleen nu ik Geheim elke avond speel en al die reacties krijg en al die meningen lees en hoor, voel ik dat er moed voor nodig was. Ik had me dat nooit gerealiseerd.'


Rözer 'Het is mooi als mensen je moedig vinden, terwijl je dat zelf niet zo voelt.'


Jansen 'In mijn boek schrijf ik over mijn bezoek aan de voorstelling van Debby Petter over het leven van haar joodse moeder. Waar ben ik aan begonnen, dacht ik, waar ben ik aan begonnen. Want dan gaat het over dingen van een heel andere orde.'


Rözer 'Verhalen over de Jodenvervolging lees ik met ongeloof. Ik begon op mijn 18de met Primo Levi. Dat staat in geen enkele verhouding. Wij zitten aan de daderkant.'


Jansen 'Ik heb Blessuretijd gelezen van Ed van Thijn en ik ben ook bij hem geweest. In dat boek komt het weer zó dichtbij. Het is onvoorstelbaar dat het heeft kunnen gebeuren. Ik wil het leed van mijn vader niet aandikken.'


Rözer 'Wij zijn altijd voorzichtig om iets over onze pijn te zeggen omdat anderen door de oorlog zo veel meer hebben geleden. We hebben het geluk gehad dat we een volgende stap konden zetten, met een boek.'


'Misschien hadden jullie een paar dingen anders moeten doen, Kurt. Geen soldaat worden bij de Duitsers was er een van, maar dat is nog het minste. Jij en ma hadden iets op kunnen ruimen van de schuld en de schaamte. Nu kwam het op ons neer.'


'Zo vader', Marcel Rözer


Rözer 'Het staat er strenger dan ik bedoel. Als mensen iets groots in hun leven meemaken, een sterfgeval of een verbroken liefde, moet je er iets mee doen. Want als je niks doet, komt er geen einde aan. De schuld van mijn vader bleef liggen. Door zwijgen van mijn ouders moest ik iets doen.'


Jansen 'Er was altijd die donkere wolk. Altijd. Ik wilde er over praten, maar tegelijkertijd niet.'


Rözer 'Omdat het pijn doet. Omdat je wist dat het pijn zou doen.'


Jansen: 'Als kind wil je nooit iets overhoop halen wat je ouders niet aankunnen. Ouders zijn helden, kinderen willen niet dat ze ergens mee worstelen. Als kind voelde ik dat de oorlog onbesproken moest blijven.'


Rözer 'Mijn boosheid was niet gericht op mijn vader of mijn moeder. Ik weet niet eens waar mijn boosheid vandaan komt. Het is ook de onmacht.'


Jansen 'In je boek schrijf je dat je bang bent voor je eigen boosheid. Dat je niet weet wat daar allemaal achter schuil gaat.'


Rözer 'Ik ben niet boos geweest op mijn ouders. En op mijn vader zeker niet. Ik bied geen excuses aan namens hem, misschien zou ik hetzelfde hebben gedaan. Dat voel ik heel sterk. Dat is mijn enige conclusie. Ik heb geen enkele garantie dat ik de held word als morgen in Nederland de pleuris uit zou breken.'


Jansen 'We weten niet hoe het is in een oorlog. Nog steeds niet. Ik ben wel boos geweest op mijn vader. Altijd als ik vragen stelde, zei hij dat ik er toch niks van begreep. Eerst begon hij altijd te huilen als we het erover hadden. 'Je begrijpt het niet', zei hij dan. Dan voelde ik me altijd ontzettend aan de kant geschoven. Ik was ook eenzaam en bang, en ik had ook verdriet. Maar mijn vader zei alleen maar dat ik het niet zou begrijpen.'


'Ergens diep in me borrelt een snik omhoog. Het is oud verdriet uit een bron die in me verscholen ligt. Het is een giftige bron, diepgevroren ligt het, zo af en toe smelt er iets en ontsnapt er een druppel.'


'Zo vader', Marcel Rözer


Rözer 'Het moet eruit. Ik ben al blij als het zich via verdriet uit, of via een mooi doelpunt op het voetbalveld. Want als het gaat vastzitten, word ik bang. Dan krijg ik angstaanvallen. Ik kan goed functioneren, maar dat is niet fijn. Echt niet fijn. Vanaf mijn 18de steekt het de kop op. Ik moet ermee leven. Maar goed, een ander heeft migraine.'


Jansen 'Het is fijn dat je het ergens kwijt kunt raken. Ik kon zo veel in het boek stoppen.'


Rözer 'Ik moet blijven schrijven. Dat is wel bewezen nu. En het zal altijd gaan over mensen die keuzen maken, over de grote dingen van het leven. Die grote dingen zitten ook allemaal in onze boeken verstopt.


'Ik heb de Achterhoek verfoeid. Ik ik haatte Ulft. Maar nadat ik het boek had geschreven, is dat veranderd. Ik ontdekte dat er een soort zachtheid heerst voor mannen zoals mijn vader, een soort niet uitgesproken begrip. De mensen in die streek hebben het zo opgelost. Er werd na de oorlog gezwegen, maar iedereen wist het. Ik werd er niet mee geplaagd en ik werd ook niet in elkaar geslagen. Als ik in Amsterdam had gewoond, was dat waarschijnlijk heel anders geweest.


'Ik heb er gesigneerd. Een vrouw van midden 50 die nooit boeken leest, kocht mijn boek.'


Met Achterhoeks accent: 'Ik heb een vraag. En nog een vraag. En nog een. Fantastisch. Dat raakte me diep. Niks geen zachte deken eroverheen, maar gewoon vragen stellen. Dat was heel mooi.'


'Het is geen rehabilitatie van mijn vader geworden. Ik hoef hem ook niet te rehabiliteren, hij heeft die keus gemaakt. Ik wilde alleen weten hoe het zat. En ik ben blij dat ik het heb uitgezocht.'


'Geheim', Leoni Jansen


Jansen 'Hij heeft het gedaan en iedereen mag ervan vinden wat hij wil. Hij heeft een foute keuze gemaakt, maar dat maakt hem niet tot een fout mens. Ik hoop dat ik het anders zou hebben gedaan, maar daarover heb ik geen zekerheid.


'Mijn vader haatte het katholieke gezin waarin hij opgroeide. Hij werd weggestuurd uit dat gezin en hij had waarschijnlijk een foute vriend. Ik kan het allemaal beredeneren, maar op het moment dat ik dat doe ben ik hem aan het vergoelijken. En dan kijken de mensen naar mij, dan willen ze weten wat ik ervan vind. De scheidslijn tussen verklaren en vergoelijken is heel dun.'


Rözer 'Ik sta niet zoals jij op het toneel, maar ik zeg het wel. Mijn vader was 19 jaar, ongeletterd en afkomstig uit een dorp in de Achterhoek. Ik voer geen excuses aan en ik vergoelijk niks, maar dat zijn de feiten. En ik verloochen hem niet.'


Jansen 'Het beste is om gewoon te vertellen wat er is gebeurd. En dan kan iedereen ervan vinden wat hij wil. Ik wil niet dat er te veel wordt geïnterpreteerd, want dan gaat het te veel over mij en te weinig over het verhaal. Ik heb mijn vader nooit op een fout denkbeeld kunnen betrappen. En hij trouwde met mijn moeder, die half joods was. Maar hij heeft het gedaan, ja.


'Een joodse vrouw was heel erg boos op me, omdat ik mijn vader niet veroordeel. Dat kan niet, zei ze. Ik trok me dat enorm aan. Ik dacht dat ik het wel kon hebben, maar 's nachts kwam het terug en toen bleef het maar malen.'


'Na een oorlog blijkt er dus weinig verschil tussen daders en slachtoffers, tussen mij en de zoon van een Joodse overlever of van een verzetsheld. Onze vaders deden in de meeste gevallen hetzelfde: zwijgen.'


'Zo vader', Marcel Rözer


Rözer 'Mijn kioskhouder in Nijmegen is de zoon van een verzetsstrijder. Zijn vader vertelt nooit iets. Het verhaal van die vader loopt parallel met dat van de mijne. Hij heeft er ook last van. Net zoals de joodse mensen die terugkwamen en niet in staat waren de verschrikkingen te beschrijven. Ik vind dat zo bitter. Dat het verschil tussen daders en slachtoffers zo wegvalt.'


Jansen 'Ik word na de voorstelling aangesproken door mensen die zichzelf introduceren met de woorden dat ze van de andere kant zijn. Hun ouders zaten in het verzet, maar ze herkennen mijn verhaal. Zwijgen, zwijgen, zwijgen en maar voelen dat er iets niet klopt.'


Rözer 'Het was niet alleen een manier om te overleven. Het was ook schaamte.'


Jansen 'Angst voor de schande, bang om afgewezen te worden.'


Rözer 'Het wordt een soort bijbels thema. Wat is de betekenis van een vader? Een vader in het gezin, op microniveau, maar ook in de samenleving, als opvoeder, als voorbeeld? Ik bespreek eerder te veel met mijn kinderen dan te weinig. Maar vaak wel met een grap hoor.'


Jansen 'Ik ben extreem open. Ik weet niet of het een reactie op het zwijgen van mijn ouders is, maar het is wel opvallend.'


Rözer 'Het is zo fijn om geen geheimen te hebben.'


Jansen 'Zo heerlijk. En je blijkt niet dood te gaan als je je geheimen openbaart. Integendeel. Veel familieleden wilden er niet over praten. Als het voor jullie een schande is, zei ik, dan is dat maar zo, maar ik ga verder. Ik stop niet. Maar ik heb het er wel heel moeilijk mee gehad.'


Rözer 'En als je dan toch doorgaat, valt het mee. Het liet zich niet meer tegenhouden, het moest eruit. En er zit natuurlijk ook de overtuiging achter dat een boek ook de rest van de familie goed zou doen.'


Jansen 'Mijn tantes waren ongerust. Natuurlijk voelde ik me daar bezwaard over, maar ik kon ze geen opening bieden. Anders zouden ze me blijven bestoken. Vlak voor het boek uitkwam, heb ik ze nog gebeld. Ze hadden het een plek gegeven, veel eerder dan ik had gehoopt.'


Rözer 'Een mens kan een foute keuze maken.'


Jansen: 'Onze vaders waren fout, maar fout-light, gelukkig.'


Rözer 'Ik heb vaak over het woord fout nagedacht. Laatst, in een radiointerview, heb ik het een verkeerde keuze genoemd. Dat klinkt anders. Het eeuwige goed en fout suggereert dat er een opperrechter bestaat die daarover oordeelt.'


Jansen 'Die opperrechter bestaat niet.'


Rözer 'Een leven zit vol foute keuzen. Hoe snel herstel je ze? Dat is de vraag. Onze vaders hebben ze niet hersteld. Nu hebben wij het geprobeerd.'


Zo vader, Marcel Rözer.


Nijgh & Van Ditmar, euro 16,95,


Geheim, Leoni Jansen.


De Kring, euro 17,50, Leoni Jansen treedt t/m 5/5 op met de voorstelling Geheim.


Journalist/schrijver Marcel Rözer (53) groeide op in Ulft, in de Achterhoek. Vanaf 1990 schreef hij als sportjournalist voor verschillende kranten van Wegener. Ook was hij redacteur bij het tv-programma Sportpaleis De Jong en het voetbaltijdschrift Johan. Rözer won in 2008 de Hard Gras-prijs voor het beste sportverhaal en een jaar later, samen met Iwan van Duren, de Nico Scheepmakerbokaal voor het beste sportboek. Sinds januari schrijft hij dagelijks een column voor De Gelderlander.


Zangeres/theatermaakster Leoni Jansen (57) debuteerde in 1977 op het podium in een theatershow met Gerard Cox en Simone Kleinsma. Ze was diskjockey op Hilversum 3 (VARA) en presenteerde van 1982 tot 1986 het Jeugdjournaal. Ze trad op in tientallen voorstellingen en maakte en produceerde verschillende cd's. De laatste jaren regisseert ze theaterprogramma's, vaak met Afrikaanse muziek. Geheim is haar eerste boek. Naar aanleiding van de zoektocht naar het verleden van haar vader maakte ze een muzikale voorstelling met dezelfde titel.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden