Gastcolumn

Dacht u dat 'picnic' een onschuldig woordje was? Fout!

We zijn hard op weg een samenleving te creëren waarin je juist níet mag zeggen wat je wil, schrijft gastcolumnist Sebastien Valkenberg. 'Een mening zou weleens als kwetsend kunnen worden ervaren.'

Een medewerker van de online supermarkt Picnic bezorgt boodschappen bij een klant.Beeld anp

Zelden zal een boek zo profetisch geweest zijn. Eind jaren negentig schreef de Amerikaanse schrijver Philip Roth The Human Stain. Het gaat over een hoogleraar die informeert naar studenten die nog nooit op college zijn verschenen. Zijn het soms spookstudenten - 'spooks', in het Amerikaans? Dat laatste had hij beter niet kunnen vragen. 'Spooks' is namelijk óók een vergeten pejoratief voor zwarten en de afwezigen blijken... zwart te zijn. Het racisme-alarm gaat af en daarna is er geen houden meer aan. De hoogleraar wordt ontslagen.

Doorgaans is kunst geïnspireerd op de werkelijkheid, maar soms doet de werkelijkheid haar uiterste best een kunstwerk te imiteren. Ook bij ons duiken om de haverklap 'spooks' op.

Zo dacht u dat 'picnic' een onschuldig woordje was, met een prettige associatie? Fout, bleek deze week toen bekend werd dat een nieuwe online-supermarkt zo gaat heten. Potentiële klanten reageren verheugd, maar tot deze groep behoort niet Iwan Leeuwin, oud-fractievoorzitter van GroenLinks in Amsterdam Zuid-Oost. 'Picnic' is volgens hem racistisch. Het komt uit de Verenigde Staten en zou oorspronkelijk betekenen: 'pick a nigger'.

De suggestie: in 'picnic' klinken de racistische lynchpartijen van weleer door. Op deze manier krijgen de initiatiefnemers van de supermarkt de witte puntmuts van de Ku Klux Klan opgezet.

Kwetsend

Blijkt de uitspraak weer eens te kloppen dat je bij het einde van de wereld naar Nederland moet vluchten, omdat alles hier vijftig jaar later gebeurt. Nou ja, dertig jaar dan. Het boek van Roth is te lezen als een commentaar op de jaren tachtig en negentig, toen de politieke correctheid de VS in haar greep begon te krijgen. Inmiddels lijkt die over te waaien naar ons land.

Toegegeven, zo kras als aan de andere kant van de oceaan gaat het hier nog niet aan toe. De gebouwen zijn er hoger, de auto's groter en ook in dit geval vormen de VS de overtreffende trap. Zeker op universiteiten is men hypergevoelig voor allerlei vormen van racisme. Als een gekleurd iemand in de collegebanken zit bij grotendeels blanke studiegenoten, is er al sprake van racisme, bleek dit voorjaar uit onderzoek van de Universiteit van Illinois.

Om dit soort vormen van micro-agressie tegen te gaan, zijn er zogeheten 'Safe Spaces' of 'Free-speech Zones' ingesteld. Zoals vaker het geval is met Newspeak van beleidsmakers, had de term nauwelijks misleidender kunnen zijn. Als er iets juist níet mag, is het zeggen wat je wil. Een mening zou weleens als kwetsend kunnen worden ervaren.

Je zou denken: de universiteit is bij uitstek de plek om in aanraking te komen met nieuwe opvattingen die in sommige gevallen schuren of aanstootgevend zijn. Niet meer dus. Sinds enige tijd moeten studenten hier juist tegen beschermd worden.

Superieure satire

We zijn hard op weg van de samenleving een Safe Space te maken. Anders gezegd: de 'picnic' is geen op zichzelf staand geval. Eind juli kreeg kaasmaker Old Amsterdam ervan langs. Ze nodigde mensen uit om deel te nemen aan een wedstrijd met de slogan: 'Maak kans op een Black Bastard BBQ.'

U raadt het al, het woordje 'black' was racistisch. Nicolette Lazarus, een in Nederland wonende expat, op haar weblog: 'Hebben jullie enig idee hoe kwetsend deze term is?' Dat het de kleur van de barbecue betrof - die zijn doorgaans zwart - deed al niet meer terzake. Zodra een bedrijf eenmaal in verband wordt gebracht met racisme, ook al is dat onterecht, kan het maar één ding doen. Door het stof gaan en bakzeil halen. Nog steeds kon je een barbecue winnen, maar nu een gewone. Dat wil zeggen: zónder riskante voorvoegsels.

Het is wachten op het volgende incident. Reken maar dat de Zwarte Pietdiscussie straks weer oplaait en er in de slipstream daarvan weer allerlei fouten ontdekt worden. Aanvankelijk denk je bij dit soort nieuwsberichten dat het superieure satire betreft, maar nee. Het is de betrokkenen ernst en dat maakt de situatie zo... Ik wilde schrijven: kafkaësk, maar eigenlijk is rothiaans een betere typering.

De allergrootste schrijvers zien hun naam gepromoveerd tot adjectief. Kafka is het gelukt en ook weet iedereen wat orwelliaans betekent. Het is de hoogste tijd dat de Philip Roth een plek in deze eregalerij krijgt. Rothiaans slaat dan op de beklemmende situatie waarin je racistisch kunt zijn zonder daar erg in te hebben.

Sebastien Valkenberg is filosoof. Deze maand is hij gastcolumnist van Volkskrant.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden