Daar sta je dan, als koning, met al die wijze lessen

46 jaar lang studeerde hij voor dit moment in de Nieuwe Kerk. Wat gaat hij zijn volk zeggen? En hoe doet hij dat? Volkskrantverslaggever Toine Heijmans was erbij in de Nieuwe Kerk.

Koning Willem-Alexander in de Nieuwe KerkBeeld ANP

Zonlicht valt door de hoge ramen van de kerk, als de koning binnenkomt en op zijn troon gaat zitten. Ze zingen het Wilhelmus, en daarna is het stil. Nu moet de koning speechen. Achter hem, boven het flonkerende, opgepoetste koorhek, zweven camera's aan robotarmen. Die kijken over zijn schouder mee. Niets blijft ongefilmd en onbesproken, in het theater dat zijn leven weleens is.

Voor hem op de credenstafel liggen kroon, Grondwet en rijksappel; om zijn schouders hangt een roodfluwelen mantel van 25 kilo zwaar, omboord met hermelijn. Het zijn anachronistische attributen voor een man van zijn tijd. Een moderne koning zoals hij, zwaait liever met z'n smartphone dan met een scepter. Maar hij heeft beide nodig. Hij heeft zich voorgenomen een koning te zijn van continuïteit. Dit is de traditie, maar als hij straks de Nieuwe Kerk uit loopt, wil hij ook een man zijn van een nieuwe generatie. Een mensenkoning.

Hij kijkt de kerk in, en ziet het publiek: een entre nous van de elite. Politici, militairen, diplomaten en gekroonde hoofden die als supersterren traag en mooi hun plaatsen krijgen. De woorden die er gesproken worden, zijn van een oude taal. Alles in de kerk is vastgelegd in draaiboeken en protocol, er kan geen wanklank vallen. Dat zijn de tradities en het staatsrecht die hij nodig heeft, en die hem dwarszitten tegelijk.

Het feest komt straks wel, als hij onder de mensen is.

De toespraak - wat zal hij zijn volk zeggen? Willem-Alexander heeft 46 jaar gestudeerd voor dit moment, hij is aan de hand genomen door leraren en adviseurs, vaak de besten van de besten. Tjeenk Willink. Wesseling. De Gaay Fortman. Scholten. Zijlstra. Leeuwenburg. Winsemius. Van Os. Wat dat betreft is hij het omgekeerde van een selfmade man.

Srebrenica
Van alle Nederlanders, moet hij Nederland het beste kennen, plus een flink deel van de wereld daar omheen. Hij was militair, sportbestuurder, commissaris van De Nederlandsche Bank. Hij was in Sillicon Valley en op Tiengemeten, en zelfs Srebrenica heeft hij gezien vlak voordat het er mis ging. Het grote trauma van zijn land, kent hij van nabij.

Met zijn Bijbelclub studeerde hij op de islam en zag hij Fitna, het filmpje van Geert Wilders die nu in de kerk tegenover hem zit, helemaal aan de rechterkant. Daar sta je dan, als koning, met al die kennis en ervaring in je hoofd en in je lijf.

Hij kijkt naar zijn 'lieve moeder', Beatrix, ongewoon ontspannen nu ze het gewicht van de hermelijnen mantel niet meer voelt. Eerder, op het balkon, was ze nog heer en meester over de situatie - 'even wuiven misschien' -, maar nu is dat weg.

Zijn moeder lacht naar de drie prinsesjes, net als zij in koningsblauw. Het applaus voor Beatrix vult de kerk tot in de kleinste nissen, en houdt lang aan; het lijkt wel alsof het abdiceren haar jonger heeft gemaakt. Alsof ze nu al uitkijkt naar de middagen dat ze gewoon een oma mag zijn, die op de kleinkinderen past zodat hun ouders kunnen werken.

Manifest
Beatrix zat vastberaden op het podium, op dezelfde plek, op dezelfde dag, in dezelfde kerk, drieëndertig jaar geleden. Klaar om het Schip van Staat te sturen. Ze bedankte haar ouders, en stapte stevig de deur door naar het koningschap. Haar toespraak was een manifest, doordrenkt van de doem van de jaren tachtig en de zwaarte van haar taak. Ze sprak over de thema's van haar tijd: kernraketten, werkloosheid, oost en west. Ze zei, elk woord met koninklijke dictie: 'Als vandaag de dag iets zeker is, dan is het een gevoel van onzekerheid. Daar komt nog bij, de dreiging die ons voortbestaan onzeker maakt. Niemand is immers veilig bij de wetenschap, dat voor het eerst de mens in staat is tot zelfvernietiging op wereldschaal.'

Willem-Alexander waagt zich niet aan zulke grote woorden, ook al is daar reden toe. Zijn stem in de kerk klinkt jong, hij praat sneller dan zijn moeder, neemt minder pauzes. De thema's van zijn tijd: Europa, crisis, populisme, terrorisme, integratie. Milieuvervuiling, mensenrechten. Hij zou geen koning zijn, als hij zich daar geen zorgen over maakte, of ideeën over had. Niemand weet dat zeker - heeft hij wel een visie? In zijn speech raakt hij die thema's alleen heel voorzichtig aan. Hij zegt: 'Onze kracht ligt niet in afzondering, maar in samenwerking. Als familie. Als vrienden. Als bewoners van een straat of buurt.'

Zijn speech is bij vlagen opgetogen en hier en daar geschreven in gewonemensentaal. Hij wil aanmoedigen, zegt hij, verbindingen leggen. Een mensenkoning -in de Nieuwe Kerk omringt hij zich met rolmodellen als herauten: een astronaut, een wetenschapper en een topsporter .

Koningin
De koningin, die naast hem zit, kijkt naar hem zoals ze altijd doet, haar hoofd een beetje schuin. Hij zal een 'dienende' koning zijn, zegt hij. 'De hoop van ons land schuilt in het samenspel van al die mensen, klein en groot.'

We weten veel van hem. We weten dat hij vroeger opzag tegen het koningsschap, dat hij het liever aan een broer had gelaten, en dat hij daar nu anders over denkt. Dat hij soms nukkig en eigenwijzig is, maar niet lui of dom. Wat we niet weten, is wat deze koning denkt. Welke boeken hij leest, en welke kranten. Welke films hij kijkt, hoe hij zich voelt als hij 's avonds op televisie een reportage ziet uit Syrië of Irak.

Degenen die hem kennen, zeggen dat Willem-Alexander een uitgesproken mening heeft. Die moet hij voor zich houden, meer dan ooit. Zijn volk draagt hem vandaag op handen, maar heeft ook snel een mening klaar. De tijd is anders nu, individualistisch en emotioneel, en in de mallemolen van de reaguurders delft hij snel het onderspit. Dat heeft hij als kroonprins geleerd, toen hij zich met zijn vrouw ineens middenin het allochtonendebat bevond, en bijkans werd vermorzeld door de meningen. Hij moet zich voegen naar de nieuwe omgangsvormen.

En toch valt het koningsschap niet zwaar, zegt hij. De koning heeft er zin in, lijkt het wel. 'Met vertrouwen durf ik tegen mezelf en tegen de wereld te zeggen: ik aanvaard dit ambt met overtuiging.'

Als hij opstaat uit zijn troon, zwaaien de robotcamera's daarboven met hem mee. Het Nederlands Blazersensemble speelt Händel: 'Alexander's Feast'.

Zijn moeder moest het doen met krakers en sirenes, hij met Bekende Nederlanders en het Koningslied. Hij wuift en wijst naar het publiek, de prinsesjes vrolijk voor hem uit. Hij zal denken: dat is geen slechte start.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden