Daar komt de zorgpolitie

De overheid moet kleiner, maar de Inspectie voor de Gezondheidszorg krijgt er mensen bij. Vooral voor het bestrijden van wantoestanden in de ouderenzorg. Een prima idee van de PVV, vinden alle deskundigen. Door Jeroen Trommelen

Minder overheid; minder ambtenaren en minder regels beloofde het kabinet-Rutte in de regeringsverklaring. Dus komt er een 'inspectievakantie' voor het bedrijfsleven en komen er 'regelarme' zorginstellingen - hoewel nog niemand precies weet wat dat zijn. Het is een leidend principe van het nieuwe kabinet: de burger moet er aan wennen dat de overheid niet meer alles voor hem of haar kan regelen.


Op dat principe gelden twee grote uitzonderingen. De veelbesproken komst van een omvangrijke nieuwe dierenpolitie én een minder opvallende, maar ingrijpende herziening van de Inspectie voor de Gezondheidszorg - met name voor optreden in de ouderenzorg. Die dienst krijgt er zoveel nieuwe bevoegdheden en plichten bij, dat straks bijna van een zorgpolitie kan worden gesproken.


Terwijl de rest van de ambtenarij financieel moet bloeden, is voor versteviging van het inspectieapparaat ook 10 miljoen euro extra uitgetrokken, bijna een kwart van het huidige budget van 45 miljoen per jaar. Vergeleken met het regiment van vijfhonderd animal cops gaat het trouwens nog steeds om een schijntje. Van de huidige 370 voltijdse krachten bij de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) - die 300 duizend zorgprofessionals moeten controleren van verpleegsters en tandartsen en apothekers tot professoren - moeten er volgens de laatste kabinetsplannen eerst nog dertig verdwijnen.


De hand van de PVV

In de lijst van nieuwe taken en bevoegdheden voor de zorginspecteurs is de hand van de PVV nadrukkelijk te herkennen. 'Geef onze ouderen in het verpleeghuis meer rechten dan gevangenen nu hebben en pak de rechten van gevangenen af', zei PVV-Kamerlid Fleur Agema eerder in de Tweede Kamer. Die oproep is letterlijk genomen. Naar voorbeeld van de beginselenwet Gevangeniswezen introduceert het regeerakkoord een 'beginselenwet Zorginstellingen' die de concrete, individuele rechten van bewoners van zorginstellingen moet gaat omschrijven. 'Zoals het recht om dagelijks te douchen en dagelijks desgewenst enige tijd in de buitenlucht door te brengen.'


Wie straks ernstige klachten heeft over die persoonlijke verzorging of bejegening, mag rechtstreeks bij de Inspectie voor de Gezondheidszorg gaan klagen. Als ware het politieagenten, komen de inspecteurs daarop 'onmiddellijk in actie'. En dus niet pas na een patroon van klachten, zoals nu. De huidige papieren verantwoording van de inspectie wordt sowieso ingeruild voor meer inspectie op de werkvloer. Die bezoeken worden volgens het plan ook niet meer keurig aangekondigd, maar vinden onverwacht plaats of via mystery guests zoals anonieme inspecteurs die zich voordoen als cliënt.


Daarnaast krijgt de inspectiedienst taken om de kleinschaligheid in de zorg te bevorderen en om de kwaliteitsprogramma's te verbeteren. De betere kwaliteitsnormen zijn nodig om te achterhalen welke instellingen het goed doen en daarom relatief met rust kunnen worden gelaten totdat iemand serieus klaagt. Ook moeten er straks lijsten gemaakt worden van regels die kunnen worden afgeschaft. Los van dat alles komen er maatregelen tegen oudermishandeling met een nieuwe richtlijn, een nieuwe meldplicht, een pilotproject en een eigen budget van nog eens tien miljoen per jaar. Het lijkt bijna tijd voor een nieuw telefoonnummer: 113 - verpleegster over de knie!


Binnen de gezondheidszorg gaat het om bijna revolutionaire veranderingen. Maar wie we ook spreken, bijna elke buitenstaander die zich met klachten over de Inspectie heeft beziggehouden is er gematigd tot zeer positief over. Zelfs tot in de eerbiedwaardige Raad van State is er stilletjes over gejuicht. Rein Jan Hoekstra, lid van de Raad van State, was eerder dit jaar auteur van een onderzoeksrapport over het (niet) optreden van de Inspectie tegen de falende neuroloog Jansen-Steur in Medisch Spectrum Twente. Hij is tevreden over de voorstellen, hoewel ze lijnrecht staan tegenover het verkiezingsprogramma van zijn eigen partij CDA, die de Inspectie juist meer op afstand wilde zetten. 'Hiermee wordt erkend dat inspectie bij uitstek een overheidstaak is. In de doctrine zou je zeggen: nogal wiedes. Maar in de huidige cultuur van privatisering en verzelfstandiging is dit winst.'


Hoekstra moest onderzoeken wat er bij de Inspectie fout ging rond de falende neuroloog. Maar hij kwam terug met een dik rapport met structurele aanbevelingen. Een ervan is om nu eens eindelijk te gaan doen wat zoveel rapporteurs vóór hem ook al aanbevalen. Die adviezen bleken namelijk vrij eensgezind. Eind 2009 zette ook ombudsman Alex Brenninkmeijer ze op een rij - toen naar aanleiding van vijf klachten van familieleden van cliënten in de gehandicaptenzorg.


Heldere regeling

Maak één heldere klachtenregeling, neem ook minder dramatische klachten serieus en stel de regeling open voor individuele, niet-structurele klachten, concludeerde Brenninkmeijer. Hij heeft de passages in het regeerakkoord dus met instemming gelezen, zegt hij. 'Op het briefpapier van de inspectie staat: staatstoezicht. Dat verwachten de burgers dan ook. Nu staat dat toezicht te veel op afstand. Bij meldingen van calamiteiten voelt men zich te weinig serieus genomen.'


Volgens oud inspecteur-generaal van de IGZ Herre Kingma, tegenwoordig voorzitter van de raad van bestuur van Medisch Spectrum Twente, was ook Brenninkmeijers advies niet nieuw: 'Toen ik tien jaar geleden bij de inspectie begon, was er de commissie-Abeln die dezelfde kant op wilde: 150 inspecteurs erbij, betere handhaving, onaangekondigd inspectiebezoek. Dat deden we dus allemaal niet. De inspectie had de naam een papieren tijger te zijn, maar dat moest anders. Ik heb bij mijn aantreden verbaasd moeten leren dat de inspectie niet achter individuele klachten aangaat. Maar je kunt met de beperkte capaciteit niet ook nog eens de nationale klachtencommissie zijn.'


De inspecteur zou volgens Kingma een 'triage-achtige rol' moeten hebben, ofwel een gezaghebbende eerste beoordeling maken van de ernst van de situatie. 'Dat doen we hier in het ziekenhuis op de eerste hulp ook. Daar worden mensen ook teruggestuurd naar de huisarts. Bij de IGZ moet de inspecteur afhankelijk van de klacht gericht kunnen terugverwijzen naar de klachtencommissie of zeggen: dit is zo ernstig, ik doe aangifte. Of: dit is tuchtwaardig, en vaker zelf tuchtklacht aanhangig maken. Of: dit is zo technisch, dit moeten we zelf onderzoeken als IGZ. Dat zijn de vier smaken. Nu is de burger aan zichzelf overgeleverd. Wat hierover in het regeerakkoord staat, staat niet ver van me af. Ik vindt dat helemaal niet zo gek.'


De vraag hoeveel extra inspecteurs daarvoor nodig zijn, vindt Kingma van later zorg. Net als Rein Jan Hoekstra, die betwijfelt of er wel honderden inspection cops moeten bijkomen. 'Als je eerst vaststelt wat goede instellingen zijn die marginaal getoetst kunnen worden, en als je daarnaast ook aan goede dossiervorming doet, hoeft dat niet nodig te zijn. Misschien moet je mensen van positie verruilen.'


Volgens Kingma heeft de toenmalige minister Borst van Volksgezondheid de hervorming van de inspectie al in 2001 omarmd. 'Nu staat het in het regeerakkoord. Dat is winst.' Maar dat was dus wel tien jaar geleden. Waarom kan het nu wel? Dankzij een populistische anti-islampartij die de maatregelen alleen uit strategische overwegingen lijkt te hebben overgenomen?


Niet helemaal, vindt Hoekstra. Het begon met de stelselherziening van de gezondheidszorg en de gereguleerde marktwerking die meer verantwoordelijkheid legde bij de instellingen zelf. 'Het idee daarachter is: leg verantwoording af. De burger en patiënt hebben daar recht op, omdat er naast een basispakket ook extra zorg is waarvoor hij zelf betaalt. In dat krachtenspel worden ook de gebreken van professionals en ziekenhuizen geaccentueerd. De herziening heeft de burger geprikkeld op te letten wat er met zijn premie gebeurt.'


Zonder de PVV had die alerte burger zijn zin dus niet gekregen? Hoekstra twijfelt: 'Het zou met de SP ook zijn gebeurd. Ook die partij heeft wortels in de onvrede; weet waarop die gebaseerd is en pakt dan door. Af en toe staan er profeten op die dan worden verketterd, maar toch iets waardevols blijken te hebben toegevoegd. Zoals Jan Marijnissen en misschien ook Pim Fortuyn. De aanhang van de PVV wordt geïdentificeerd met islamofobie maar is veel breder.'


Herre Kingma: 'Tien jaar geleden heb ik over de verpleeghuiszorg geschreven dat de overheid op dat gebied óók een financieringsprobleem had. De reactie van de toenmalige minister was: dit lijkt wel een stuk van de SP. Terwijl ik een onvervalste liberaal ben met een rechts randje. Dat is dus de invloed van het beleid. Dat zegt: jij bent er niet voor om iets over geld te zeggen. De onduidelijkheid zit in de kern van het politieke spectrum, bij VVD en CDA. Die zaten steeds op de oude lijn.'


Een scheef beeld

Janneke Schermers is oud-inspecteur bij de IGZ en was tot de vorige verkiezingen lid van de Tweede Kamer voor het CDA; de partij die de inspectie op afstand wilde houden. Ze geeft zich nog niet gewonnen. 'Klagen betekent niet dat de inspectie dan ook altijd onmiddellijk in actie moet komen. Mijn eigen ervaring is dat mensen vaak een scheef beeld hebben van wat ze na een klacht kunnen verwachten. Men zegt soms: Als u die dokter nu op z'n kop geeft, ben ik tevreden. Maar zo werkt het niet. Ik vind ook niet dat mensen anoniem moeten kunnen klagen. Als men het echt wil, zou de identiteit van de klager wel geheim gehouden kunnen worden. Maar dat beperkt dan wel de mogelijkheden om de klacht af te handelen.'


En het klinkt mooi: een recht om elke dag te douchen en buiten te wandelen. 'Rechten moet je inderdaad vastleggen, maar die twee voorbeelden zijn nu juist niet zo gelukkig gekozen. Iedereen heeft het over dagelijks douchen. Maar veel oudere mensen zijn dat helemaal niet gewend en hoeven dat ook niet. Dat wordt soms pijnlijk: familie die het wil afdwingen, terwijl de patiënt of cliënt er geen behoefte aan heeft. Een dagelijkse wasbeurt is natuurlijk iets anders.'


Dat ook veel CDA-kiezers het wrang zullen vinden dat ze dankzij de PVV nu wellicht beter toezicht krijgen, kan Schermers zich niettemin indenken. 'Maar het broedt natuurlijk al heel lang. Aan de nieuwe wetgeving rond patiëntenrechten wordt al jaren gewerkt: die is nu bijna klaar. En er zijn de afgelopen tijd natuurlijk nogal wat incidenten geweest. De tijd was hierdoor rijp. Dan komt de politieke factor erbij, en wordt het probleem over de drempel gehesen.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.