Analyse Stef Blok

Daar klinkt de onderbuik van de VVD

De partij van Mark Rutte verkent elke keer opnieuw de grenzen van het populisme in een samenleving die ook steeds verder naar rechts opschuift, signaleert Ariejan Korteweg. Van 'pleur op' tot Suriname als 'failed state'.

Mark Rutte en Stef Blok, 2012 bij de aftrap van de verkiezingscampagne op het VVD Congres in de Doelen in Rotterdam. Foto Hollandse Hoogte / Martijn Beekman

Het was een vrolijke boel, zondagmiddag op de binnenplaats van hotel The Grand, hartje grachtengordel. Tal van VVD-prominenten bleken de voorkeur te hebben gegeven aan de 50ste verjaardag van partijcoryfee Frits Huffnagel boven de finale van het WK-voetbal.

Mark Rutte liep er zijn oude rivaal Rita Verdonk – in tijgerprint – tegen het lijf, Bruno Bruins en Mark Harbers kwamen in poloshirt, Sander Dekker was er, net als Gerrit Zalm, Erica Terpstra en Jozias van Aartsen. Allemaal ter ere van de man die Mark Rutte in 2006 als campagneleider bijstond in de strijd om het partijleiderschap. Stef Blok, de VVD’er die deze week het politieke debat beheerste, was er niet – hij behoort tot weer een ander circuit van liberalen.

In die campagne van 2006 behaalde Rutte een nipte overwinning op zijn rivaal Verdonk, die naam had gemaakt met haar strenge asielbeleid. ‘Hij is een fatsoenlijke VVD’er maar niet echt rechts’, luidde het oordeel dat Verdonk een paar maanden later over Rutte velde. Een week daarna kreeg ze de kous op de kop: een intern VVD-onderzoek naar de verkiezingsnederlaag adviseerde dat het in het vervolg de partijleider en niemand anders was die de koers van de partij bepaalde. Hoe het afliep is bekend: Verdonk vertrok en liet de VVD links liggen.

‘Pleur op’

Althans, zo leek het. Sindsdien is uit VVD-gelederen een lange reeks uitspraken opgestegen die de vraag oproepen hoe groot de afstand nog is tussen de partijkoers en het gedachtengoed van Verdonk en geestverwanten.

Een deel van die uitspraken is weloverwogen. Dat geldt voor het ‘pleur op’ waarmee Mark Rutte Turkse jongeren wilde wegsturen en voor zijn pleidooi om ‘normaal doen’ te verheffen tot algemeen geldende norm. Er waren andere opvattingen in dezelfde populistische richting; nieuwe Nederlanders moesten zich maar invechten op de arbeidsmarkt, Nederlandse IS-strijders konden beter sterven in de woestijn.

Klaas Dijkhoff, de nieuwe fractieleider, borduurde voort op die lijn toen hij op het partijcongres in mei zei dat oorlogsvluchtelingen na vijf jaar terug zouden moeten naar het land van herkomst en mensen in de bijstand gekort moesten worden als ze geen tegenprestatie leverden.

Die uitspraken waren intern zorgvuldig afgestemd, ze mogen als officiële partijlijn worden beschouwd. Anders is het als er geïmproviseerd moet worden; dan komt de onderbuik van de partij aan het woord. Die liet van zich horen bij monde van Halbe Zijlstra, toen nog fractieleider, die in 2015 in een interview suggereerde dat vluchtelingen naar Nederland komen voor gratis borstvergrotingen, ooglidcorrecties en tandrenovaties.

Een ander inkijkje in de opvattingen die onder het oppervlak in de partij leven, werd deze week gegund door minister Blok. Zijn uitspraken over Suriname als failed state en over de onmogelijkheid van multicultureel samenleven, waren bedoeld om de discussie te stimuleren, zei hij later ter verontschuldiging. Ze klonken desalniettemin goed doordacht. En heel anders dan de Blok van 2004, die nog welwillend over de multiculturele samenleving sprak.

Proefballonnen

De woorden van Blok, en ook van Zijlstra, zijn proefballonnen. Wellicht wilden ze ervaren hoe er gereageerd wordt als ze een paar strepen voorbij de partijkoers gaan, wellicht werden ze overmoedig door het gevoel dat de partij aan hen schatplichtig is. Wellicht wilden ze overijverig wat twijfelaars van een gang naar PVV of FvD weerhouden. Zou de ontvangst minder welwillend zijn, dan waren excuses snel gemaakt.

Ex-premier Van Agt zei onlangs, toen hem naar het waarom van zijn flirt met GroenLinks werd gevraagd: ‘Niet ik ben links geworden, de samenleving is naar rechts opgeschoven.’ Die verschuiving wordt binnen de gelederen van de VVD weerspiegeld.

Verminder de immigratie, bevorder de integratie en bestrijd de discriminatie, dat was het mantra van VVD-leider Bolkestein. Zijn voorwaarde: wees op al die gebieden even militant. Met het bedwingen van de immigratie heeft de VVD met het plan Azmani zelfs binnen de Europese Unie school gemaakt. Bij het bevorderen van integratie laat de partij zich op sleeptouw nemen door D66. In de aanpak van discriminatie staat de partij juist ver van de frontlinie af; een positie die wordt weerspiegeld in de uitspraak van Rutte over de achterstelling van migranten op de arbeidsmarkt.

Afwijkende opvattingen

Ideeënstrijd hoort bij een liberale partij, mogen VVD’ers graag zeggen. De omvang van de partij maakt dat mogelijk: de VVD is misschien als enige nog groot genoeg om er vleugels met afwijkende opvattingen op na te houden. Jozias van Aartsen, net afgetreden als waarnemend burgemeester, verwoordde het op het feestje van Huffnagel: ‘Frits en ik zijn de linkerkant van het liberalisme.’ In afscheidsinterviews hekelde hij deze week het feit dat de VVD vooral oog heeft ‘voor gevoelens in de samenleving’.

Dat het om een door nog maar twee partijleden bemande flank zou gaan, wil er bij Huffnagel niet in. ‘We zijn met meer progressieve liberalen’, zegt hij. ‘Maar er is altijd een wat behoudender lijn geweest.’ Die volgens hem overigens niet altijd op de handigste manier wordt verwoord. ‘Dijkhoff had zijn boodschap over uitkeringstrekkers beter als een prikkel kunnen verpakken, niet als strafmaatregel.’

De grote lijn die Huffnagel ontwaart: de VVD wordt aanvankelijk beschimpt om opvattingen die later breed worden gedeeld. De kiezer lijkt er net zo over te denken. Ruim een jaar na de verkiezingen heeft de partij – anders dan coalitiegenoten D66 en CDA - in de peilingen geen aanhang verloren. Voorzichtige conclusie: de verrechtsing in de VVD houdt gelijke voet met die in de samenleving. 

Meer in de Volkskrant over de affaire-Blok:

Wat zei Stef Blok precies en wat zeggen experts daarover? 
De minister van Buitenlandse Zaken moest woensdag door het stof om zijn uitlatingen over multiculturele samenlevingen in het algemeen en Suriname in het bijzonder. Deskundigen laten er weinig van heel. 

Commentaar
Van dit soort Stef Blokjes kan het land beslist beter verschoond blijven.

Reacties uit Suriname en de Antillen 
De negatieve opmerkingen van minister Blok over de ‘etnische opdeling’ van Suriname, zijn met grote verbazing ontvangen in Suriname en de Antillen. 

Opiniestuk van Arend Jan Boekestijn
Ministers van Buitenlandse Zaken zijn niet op aarde om de diplomatie te ondermijnen, stelt Arend Jan Boekestijn. Dat Blok zijn uitspraken heeft teruggenomen zal de schade die hij in binnen- en buitenland heeft aangericht niet wegnemen.

Column van Robert van de Griend 
Zou het kunnen dat Stef zijn rechtse spierballen juist toonde als reactie op het altijd maar weer benadrukken van ’s mans saaiheid?

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.