vijf vrageneikenprocessierups

Daar is-ie weer: de eikenprocessierups

Er valt deze zomer weer de nodige overlast te verwachten van de eikenprocessierups. Loopt de bestrijding ervan tijdens de coronacrisis gevaar? 

Een bestrijder zuigt nestjes van eikenprocessierupsen weg bij jonge eiken in Elst, in juli 2019. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Maandag komen de eerste eitjes uit. Hoe weten we dat zo zeker?

Vlinders leggen hun eieren in clusters, ‘eipakketten’. Vanaf half januari beginnen die zich te ontwikkelen en twee stations in Nederland houden dat zorgvuldig in de gaten . Een daarvan is in Mill, waar Henry Kuppen, gespecialiseerd in boomplagen, de analyse verzorgt. ‘We verzamelen al vijftien jaar data over hoe de eipakketten zich ontwikkelen. Die gegevens koppelen we aan de hoeveelheid licht en de temperaturen tussen half januari en eind maart.’ Begin maart is er genoeg informatie om een nauwkeurige inschatting te maken. Kuppen bevestigt: ‘De afgelopen week waren de eitjes aan het zwellen. Dat betekent dat het eraan komt.’

Wordt de overlast van de rupsen, die bij mensen allergische reacties (jeuk) kunnen veroorzaken, maar ook braken, duizeligheid en koorts, dit jaar groter dan vorig jaar?

Het aantal vlinders van vorig jaar is een goede indicatie voor het aantal rupsen dit jaar. Het Kenniscentrum Eikenprocessierups telde vorig jaar minder vlinders dan in recordjaar 2018, maar nog steeds het op een na hoogste aantal ooit. Arnold van Vliet, bioloog bij Wageningen University en voorzitter van het kenniscentrum, zegt dat we een flink aantal rupsen kunnen verwachten. ‘Hoeveel precies is afwachten. De rupsen worden voor de meeste mensen pas zichtbaar als ze eind mei en begin juni nesten vormen. De overlast is ook afhankelijk van de weersomstandigheden in die periode.’ Bij erg warm weer, zoals vorig jaar, gaan de rupsen lager in de bomen zitten. Bij veel wind waaien de brandharen makkelijker in het rond.

Bovendien hangt de overlast af van hoe gemeenten de komende weken zullen handelen. Tot eind mei ontwikkelt de rups nog geen brandharen. De rupsen die nu aangepakt worden, kunnen later in het jaar geen overlast vormen. Er worden dit jaar meer preventieve maatregelen genomen dan vorig jaar. Van Vliet: ‘Het worden spannende weken.’

Hoe zien die preventieve maatregelen eruit?

Na de overlast van vorig jaar proberen veel gemeenten de hoeveelheid natuurlijke vijanden van de rups te stimuleren. Meer bloembollen en slimmer grasmaaien moeten het voor onder meer sluipwespen, kevers en lieveheersbeestjes makkelijker maken om te overleven. Ook sommige vogels eten de rups. Zo heeft de gemeente Breda achthonderd koolmeeshuisjes laten maken, die inwoners gratis konden ophalen om op te hangen in hun tuin. De belangstelling was groot.

Maar een ecosysteem veranderen is ‘een proces van de lange adem’, zegt Kuppen. Op de korte termijn moeten andere maatregelen genomen worden om de rups te bestrijden. De twee effectiefste zijn het spuiten van nematoden of specifieke bacteriën in een boom. Nematoden zijn kleine wormen die niet in de open lucht kunnen overleven. Dus kruipen ze in de eikenprocessierups, die daardoor ziek raakt en sterft, waarna het wormpje kan overspringen op de volgende rups. Bacteriën kunnen op de eikenbladeren, het voedsel van de rups, worden gespoten.

Gemeenten zijn voorzichtig met de methodes, omdat ook andere insecten erdoor kunnen sterven. Maar bijvoorbeeld het eikendichte Enschede kan niet om de preventieve maatregelen heen. De gemeente gaat op de meeste plekken bacteriën gebruiken, laat een woordvoerder weten, maar zet op plaatsen met meer biodiversiteit nematoden in. Op plekken met zeldzame soorten vlinders wacht de bestrijding tot de zomer, als de nesten zich hebben ontwikkeld en weggezogen kunnen worden. ‘Dat is per locatie een hele zorgvuldige afweging geweest, waarbij we vlinder- en natuurkaarten erbij hebben gepakt. Zeldzame soorten willen we beschermen’, zegt Petra Klein Breukink, Projectleider Eikenprocessierups bij de gemeente.

Er is een groot verschil in kosten. ‘Preventieve bestrijding kost ongeveer 15 euro per boom’, aldus Klein Breukink. ‘Het wegzuigen van nesten kost 180 euro per uur. Er zitten vaak meerdere nesten in één boom. Het wegzuigen daarvan kan wel vier uur duren.’

Eikenprocessierupsen in juli 2019 in Altforst, gemeente West Maas en Waal.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Is er een tekort aan beschermingsmateriaal voor het wegzuigen?

NRC berichtte afgelopen donderdag dat er door de coronacrisis een tijdelijk tekort aan beschermende overalls voor bestrijding van de eikenprocessierups dreigt te ontstaan. Chinese bedrijven zouden niet genoeg pakken kunnen leveren en geleverde pakken zouden mogelijk nodig zijn in de zorg.

Experts van het Kenniscentrum Eikenprocessierups, onder wie Kuppen en Van Vliet, zochten het uit en concluderen dat deze zorgen onterecht zijn. ‘Er zijn voldoende pakken geleverd en er zijn er genoeg op voorraad’, zeggen beiden stellig. ‘En ziekenhuizen gebruiken heel ander beschermingsmateriaal’, voegt Kuppen toe. Nesten die niet met preventieve maatregelen worden weggewerkt, kunnen dus gewoon worden weggezogen.

Kan ik nog wel naar de huisarts met rupsklachten?

Op de piek vorig jaar gingen in de provincies Noord-Brabant, Overijssel en Utrecht 150 per 100 duizend inwoners door de rups naar de huisarts, berekende onderzoeksbureau Nivel. Kan de huisarts dat aan, nu hij het druk heeft met het coronavirus? ‘Te vroeg om daarover te speculeren’, zegt de Landelijke Huisartsen Vereniging. Niemand weet hoe de strijd tegen het coronavirus ervoor staat, als de rupsen brandharen hebben.

Het Nederlands Huisartsen Genootschap beklemtoont dat je bij serieuze klachten gewoon de huisarts moet bellen. Een woordvoerder: ‘Mensen moeten zeker niet de huisarts mijden omdat ze denken dat die het druk heeft. De haren van de eikenprocessierups kunnen serieuze klachten geven.’ Raadpleeg bij twijfel thuisarts.nl, adviseert het genootschap.

Lees verder:

Columnist Bert Wagendorp verklaarde vorige zomer nog de oorlog aan de eikenprocessierups. ‘De EPR-invasie is de Hollandse variant op de oudtestamentische plagen van Egypte, waar ze destijds veel last hadden van sprinkhanen, kikkers, luizen en steekvliegen’, schreef hij.

De eikenprocessierups is slechts een voorbeeld van een lange rij exotische plaagdieren. Ook andere diertjes zijn in opmars, met alle overlast van dien. Waarom duiken er zo veel exotische overlastgevers op?

Minder schadelijke uitstoot en een schonere lucht meldde het KNMI onlangs. Zit er dan toch nog een klein positief aspect aan de uitbraak van het coronavirus? Een rondgang door de natuur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden