Daar is de hele familie weer

De Ploeg zou De Ploeg niet zijn: túúrlijk zetten ze 'Festen' naar hun hand, zegt scenariobewerker Peter Heerschop. Maar van de letterlijke tekst uit de Deense Dogma-film zijn ze afgebleven....

'Ik heb nog een mooi verhaal voor bij de borrel', roept Peter Heerschop vrolijk. 'Over hoe Festen ooit is ontstaan. Jaren terug. Een onbekende man vertelt tijdens een interview voor de Deense radio het relaas van de volkomen verstoorde verhoudingen binnen zijn familie - en regisseur Thomas Vinterberg vindt het zo treffend, dat hij er zijn film op baseert. Na het succes van Festen meldt zich een man bij Vinterberg: de man van het interview! Zegt dat-ie het destijds allemaal uit zijn duim heeft gezogen. Verzonnen. Mooi toch? Met andere woorden: die onbekende is de éigenlijke auteur van die film.'

We zitten bovenin de kleine, roodpluchen zaal van theater Kampina, Amsterdam-Noord. Hier repeteert De Ploeg druk aan Festen, dat wil zeggen: hun bewerking van het scenario van Thomas Vinterbergs culthit uit 1998. Peter Heerschop tekende voor het leeuwendeel van die bewerking, maar de andere leden van het gezelschap lieten zich gaande het repetitieproces ook niet onbetuigd. Dat hoort bij De Ploeg. Viggo Waas, Joep van Deudekom en Peter Heerschop (gedrieën cabaretgroep Niet Uit Het Raam, of NUHR) plus het duo Han Römer en Titus Tiel Groenestege (acteurs/theatermakers) plus Genio de Groot (acteur/regisseur): ruim vier jaar geleden besloten ze met enige regelmaat samen een productie te maken. Ze passen bij elkaar, ondanks evidente verschillen. Een en ander leidde eerder tot een wervelende Drie stuiversopera; nu storten ze zich, bijgestaan door een aantal gastspelers, op het drama dat Festen (Het Feest) heet.

'De Ploeg in het nauw maakt rare sprongen', zo nemen ze een klein voorschot op wat komen gaat; want wie de film heeft gezien, lijkt enig voorbehoud inderdaad gepast. De Deen Thomas Vinterberg maakte een dermate afschrikwekkend en tegelijkertijd indrukwekkend familieportret, dat degene die met hetzelfde scenario aan de gang wil, zichzelf onherroepelijk in het nauw lijkt te drijven.

Uitgangspunt, heel in het kort: op een familielandgoed verzamelt zich een groot gezelschap genodigden voor de verjaardag van Helge Klingenfelt. Naast vrienden en kennissen, grootouders en kleinkinderen, zijn dat niet in de laatste plaats de twee zoons en een dochter van de jarige pater familias en zijn vrouw. Naarmate de avond vordert en de drank al rijkelijker vloeit, komen steeds schrijnender voorvallen uit het verleden aan het licht - gebeurtenissen zo akelig dat je er oren en ogen het liefst voor zou sluiten; zoals moeder Klingenfelt dat ook altijd heeft gedaan. Vinterberg liet zien hoe je een eigenlijk conventioneel gegeven nog weer schrijndender, zwarter, én, bij tijd en wijle, komischer kon uitwerken.

Dat deed hij, letterlijk, op een minder conventionele manier: met drie andere Deense filmmakers was hij grondlegger van Dogma 95, een tegendraads manifest bestaande uit tien strenge filmvoorschriften. Zo mocht draaien alleen op locatie gebeuren, geluid niet los van de beelden worden geproduceerd en moest de camera in de hand worden gehouden - een regel die nog wel eens draaierigheid van de kijker in de hand wilde werken. Doel: voorgebakken formules doorbreken, frisse uitgangspunten kiezen. Festen is een beetje als Oud Geld, maar in rauwheid en scherpte twintig keer zo sterk.

Als niemand er moeite mee heeft, ga ik vast aan het werk, zei Heerschop destijds opgewekt. Het thema van scheve familiesituaties sloot aan bij wat de leden van De Ploeg aan het doen waren, in hun voorstellingen. Toch bleef het een beetje liggen. Die film is zó goed - laat ook maar. Totdat Han Römer kwam met een plan. Hij en zijn vader zouden graag vader en zoon Klingenfelt spelen. Heershop: 'Dat was dé impuls. Doodgriezelig natuurlijk. Het gaat hier tenslotte om vadermoord.'

Piet Römer kwam er dus bij, en Ria Marks, die al vaker had samengewerkt met Titus Tiel Groenestege; Saskia Temmink die speelde in Oud Geld, en Willem van de Sande Bakhuyzen, regisseur van, onder meer, Oud Geld. Heerschop glimlacht. Geen opzet, die terugkerende link met de televisieserie.

'Ik had in het begin een plan om ook voor ons tien dogma's op te stellen en met het lijstje in de hand te kijken hoe we ons eraan zouden houden. Misschien had ons eerste dogma dan moeten zijn dat je met negen mensen dertig rollen vervult - want dat is feitelijk wat we nu doen.'

Dat plan is in de prullenbak beland. 'Je moet het ook niet overdrijven. Velen hebben nooit van Festen gehoord, laat staan van iets als Dogma. We praten niet over een Hollywood-kaskraker, of zo. Ik dacht: kom. We gaan precies doen wat we leuk vinden en dat moet het uitstralen. Dat was altijd ons voornemen, laat dat een dogma zijn.'

Het stuk begint dan ook met een feestje - want NUHR viert dit jaar zijn vijftienjarig bestaan. In het echt. Zo wordt het jubileum vervlochten met het familiefeest van Vinterbergs personages en krijg je een heel eigen voorstelling. De cabaretiers wagen zich niet ver van hun metier - en de acteurs ook niet. Dat draagt een frictie in zich, de aloude frictie tussen beide disciplines - die losjes wordt verbonden met de strijd binnen de Deense familie Klingenfelt.

Heerschop: 'Het echte drama van Festen, daar ben ik afgebleven. De vertaling is heel letterlijk en daaraan houdt iedereen zich nauwgezet. Het publiek dat de film kent, moet je ook beschermen. Als ze menen dat er een grote grap van is gemaakt, gaan ze zwaar in de put de zaal uit. Het moet zo mooi blijven, en tegelijkertijd willen we er iets extra's mee doen. De voorstelling is dan ook langer dan de film: er is niks afgegaan, er is een laag bij gekomen.' Een laag waarin terloops allerlei dingen passeren waarin zowel hardcore NUHR-fans als bijvoorbeeld liefhebbers van Baantjer herkenning vinden.

Pauzeert even, zegt: 'Uiteindelijk heeft Willem het geheel enorm verdedigd. Dat is ook een verschil: als wij cabaret maken, en iets loopt niet, dan veranderen we de tekst, of gooien een stuk er helemaal uit. Willem dwong ons béter te spelen met de tekst die er is. Ook de grappen. Lollige vondsten lijken na een tijdje flauw. Totdat je merkt dat zónder grappen het stuk als een bom in de zaal ligt. Dat moet niet. Zo was het origineel ook niet; soms schoot je onwillekeurig toch in de lach.' Dat waren zo de echt moeilijke momenten tijdens de afgelopen zes repetitieweken: 'Het vinden van het evenwicht tussen de losheid van De Ploeg en dat stuk, dat haarfijn en prachtig getimed gespeeld moet worden.'

Mijmerend: 'Festen ligt me heel na aan het hart. Zoals meer dingen waarvan je denkt: misschien moest je er maar vanaf blijven. Hele mooie liedjes van een ander. Wat we in geen geval willen, is arrogantie uitstralen. Niet: wij kunnen dit beter, maar: we maken iets nieuws vanuit de liefde voor iets moois dat er al is.'

Beneden in de zaal begint het te zinderen: eerste kostuumrepetitie. Piet Römer verschijnt op de scène, in smoking - en oogst meteen bewonderend gefluit. Doet het altijd goed bij de dames, zegt hij vergenoegd. Het feestje kan beginnen.

'Ik vond het doodeng', zegt Han Römer een paar dagen later in de studeerkamer van zijn huis in Amsterdam-West. Voor het eerst stond hij samen met zijn vader op het toneel. Of beter: tegenover hem. Piet is Helge Klingenfelt, de jarige patriarch die zijn kinderen jarenlang misbruikte. Han is Christian, de zoon die zijn vader op diens feest en plein public met de waarheid om de oren slaat. Samen vormen ze de spil van de tragedie.

'Een zware beslissing. Natuurlijk is er de afgelopen jaren wel vaker sprake van geweest: leuk, de hele familie in één stuk, we zitten tenslotte met zovelen in het vak. Ik was altijd de grote tegenstander van dat plan. Het feit dat we allemaal Römer heten, vind ik geen reden om met z'n allen op het toneel te gaan staan.'

Hij vond bovendien dat hij op een andere manier toneelspeelde, zich in een ander segment van het toneelwezen bevond. Vader zat aan de populaire kant, maakte televisie. Zoon was er voor zijn gevoel serieuzer mee bezig. Grensverleggend, heette het, bij Baal. De Appel. Geëngageerd, maatschappijbewust. 'Dat beviel me buitengewoon goed. Ik had geen enkele reden dat te combineren met mijn vader.'

Glimlacht, zijn dertigjarige toneelloopbaan overziend: 'Tijden zijn veranderd, ik ben veranderd. Zit al weer jaren met regelmaat en genoegen tot aan mijn nek in het cabaret.' De NUHR-jongens zijn vrienden. 'Mijn vader wilde dolgraag op het toneel staan, na tien jaar Baantjer. En toen deed dit zich voor.' Lees het nou eerst maar eens, zei Han tegen Piet. Tamelijk heftig, oordeelde ook de laatste. Toch was het snel besloten.

Hoe ver gaat dit allemaal, dacht Han Römer. 'Ik zag er tegenop, in zekere zin. Was bang dat het zou gaan botsen. Mijn vader is een heel prominent aanwezige figuur. En dat ben ik ook wel, op mijn manier. Geloof me, wij hebben zo onze confrontaties gehad, in het verleden.'

Ze verschilden een beetje van mening over de aanpak. Piet Römer vond: we gaan puur professioneel te werk. We zijn gewoon collega's, punt uit. 'Waarschijnlijk ook uit een soort voorzichtigheid, of angst, om ons, nou ja, privé-leven op te rakelen. Enfin, of je wilt of niet, je rákelt iets op. Dat is mijn ervaring. Om nou te ontkennen dat we vader en zoon zijn - dat ging me weer te ver.'

'Mijn manier van werken is altijd zo geweest: je gaat op zoek naar je persoonlijke gevoelens. Je hoeft jezelf niet naakt te vertonen aan het publiek, maar je moet je rol vullen met je eigen inhoud. Dus als het over verdriet gaat, moet je toch op zoek naar het verdriet dat je kent. Dat is vaak een moeizaam proces, daarom is repeteren ook moeilijk.'

'Mijn vader ontkent dat een beetje. Hij wil het er niet over hebben. Hij ziet het puur als een ambacht, hij zégt ook altijd: toneelspelen is een ambacht. Ik ben het daar niet mee eens. Je gooit jezelf in de strijd. Altijd. Je staat daar zélf. Dat is wat anders dan een ambacht. Er komt niet alleen iets uit je handen, het zijn ook jóuw handen. Dat is een verschil. Het komt dichtbij.'

'We hebben geen incestverleden, maar je staat letterlijk lichamelijk tegenover elkaar. Het is een hele fysieke ervaring. Het is allemaal goed afgelopen, natuurlijk, maar tijdens het repetitieproces vond ik dat vrij pittig.'

Waarbij komt dat zijn personage Christian een in en in sombere, en in de voorstelling ook erg eenzame figuur is. 'Daar heb ik echt mee gezeten, gedacht: ik stop ermee, ik word er te treurig van. Wekenlang had ik een depressie-achtig gevoel. Eenzaam en alleen, en beroerd. Ik werd er zo verdrietig van - met die verschrikkelijke vader en die dode tweelingzus - en al die anderen maar feesten.'

Nu het is afgerond, nu het toneel is geworden, is het hanteerbaar. Is de werkelijkheid weggezakt, kun je het voor jezelf vorm geven. Anders zou het ondoenlijk zijn, avond aan avond. Ga je eraan kapot. Want ja, zegt hij na enige aarzeling: 'Het is wel een van de zwaarste dingen die ik tot nog toe gedaan heb.'

Voldoening is er ook. De drie uitverkochte try-outs van Festen hebben in ieder geval het beoogde effect gesorteerd, blijkt uit reacties uit de zaal. 'We wilden dat ze zouden lachen en tegelijkertijd vol in het gelaat geraakt zouden worden. Keihard, op het borstbeen. . . En het gebeurt.'

Even later: 'Ik heb het gedurfd en mijn vader heeft het toch ook maar gedaan - en hij doet het geweldig vind ik. Wij zijn natuurlijk toch een stukje sneller dan hij inmiddels. Hij heeft hard gewerkt en gestudeerd en wakker gelegen; en hij doet het goed en ik ben hartstikke trots.'

Han Römer gebaart in het rond: familiekiekjes in de kamer, foto's in de gang. 'Een sterk gezin. Dat gevoel is bij iedereen nog steeds helemaal in tact. Verjaardag van een verre nicht - en daar is iedereen weer. Ze komen ook altijd kijken naar wat ik doe. Mijn vader is in die familie altijd een dominante man geweest. Hij was er vaak niet, maar toch altijd erg aanwezig. Dat gaat in je bloedlichaampjes zitten, in je systeem. Het gezin als de kiem, de cel van waaruit alles ontstaat: de bron van alle ellende - en ook van veel vreugde.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.