D66 zou het in het 'rode bastion' Amsterdam helemaal anders doen. Maar lukte dat ook?

De verovering van 'het rode bastion Amsterdam' door D66 was een van de opmerkelijkste uitkomsten van de gemeenteraadsverkiezingen van 2014. Na het doorbreken van de dominantie van de PvdA kon de hoofdstad worden hervormd. Hoe is het de partij vergaan?

D66-raadsleden vieren de verkiezingsoverwinning in Amsterdam in maart 2014, met staand in het midden de lokale leider Jan Paternotte.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant.

1. Speerpunten bereikt, maar...

Meer geld voor onderwijs, hervorming van het erfpachtsysteem en deugdelijke financiën. Dat waren de speerpunten waarmee D66 vier jaar geleden begon aan de verkiezingen, waar de partij met veertien zetels als grootste zou uitkomen (met tien zetels voor de PvdA). Het zijn punten die ook duidelijk terugkwamen in het coalitieakkoord dat de partij in de zomer van 2014 na slepende onderhandelingen sloot met SP en VVD.

D66 kreeg 40 miljoen euro per jaar voor onderwijs en leverde ook de wethouder. Aanvankelijk lukte het de partij niet om zoveel geld daadwerkelijk uit te geven. Maar inmiddels is er veel geïnvesteerd, onder andere in bijscholing voor docenten. Toch is het succes van alle investeringen vier jaar later moeilijk vast te stellen. Het onderwijs in Amsterdam is niet aantoonbaar beter of slechter geworden. Intussen lukt het veel scholen amper om voldoende leraren voor de klas te krijgen.

Een belofte die zonder meer is ingelost, is de hervorming van het erfpachtsysteem. De gemeente Amsterdam bezit bijna alle grond binnen de gemeentegrenzen en verpacht die aan huizenbezitters. Met de SP (voorstander van het oude stelsel) bedongen VVD en D66 (grote tegenstanders) dat de erfpacht bleef, maar dat huizenbezitters hun pacht voortaan eeuwig kunnen afkopen. Het inlossen van deze verkiezingsbelofte is geen proces waar D66 met trots op terugkijkt. Het is lang geleden dat een maatregel in de stad zoveel protest opleverde. Duizenden erfpachters (veelal typische VVD- en D66-stemmers) voerden actie. Onder grote druk werd de regeling aantrekkelijker gemaakt, maar nog steeds morren veel pachters over de uitkomst. In de lijst met 66 successen waarmee de partij campagne voert, is het nieuwe erfpachtstelsel niet opgenomen.

En dan zijn er de financiën. Na enkele beschamende financiële debacles onder het vorige college - zoals het per ongeluk overmaken van 188 miljoen euro in plaats van 1,88 miljoen - zou D66 financieel orde op zaken stellen. D66-wethouder Udo Kock stak er veel energie in en lijkt zeker meer structuur in de chaos te hebben gebracht. Met een kanttekening: een zwaarwegend D66-punt was altijd dat de schuld van de stad omlaag moest. Die is gestegen.

De wethouder onderwijs had het van de vier bestuurders van D66 het lastigst. Kukenheim kwam al snel in zwaar weer toen uitkwam dat zij na stiekem overleg met fractieleider Paternotte een rapport achterhield voor de raad.Beeld anp

2. Worstelende wethouders

Hoewel het stadsbestuur de afgelopen jaren veel voor elkaar kreeg - vooral de historisch hoge bouwproductie is indrukwekkend - kwamen de bestuurders van D66 maar moeilijk uit de verf. Van hen had Simone Kukenheim (onderwijs) het het lastigst. Zij kwam al na anderhalf jaar in de politiek zwaar weer toen uitkwam dat zij na stiekem overleg met haar fractievoorzitter Jan Paternotte een rapport achterhield voor de raad. Uit het rapport bleek dat het door D66 zo zwaar bekritiseerde beleid van oud-onderwijswethouder Lodewijk Asscher goed werkte. Paternotte maakte de zaak er niet beter op door aanvankelijk te ontkennen dat hij de tekst gelezen en becommentarieerd had. Kukenheim ging diep door het stof en kreeg een motie van wantrouwen van de gehele oppositie. In de jaren daarna moest zij nog een aantal keer in de raad haar excuses maken over andere kwesties. Naarmate haar ambtsperiode vorderde, werd het optreden van de wethouder die het typische D66-beleid moest uitventen steeds schichtiger.

Udo Kock (financiën) liep stevige krassen op in een zijstraatje van zijn portefeuille: het intrekken en herverdelen van vergunningen voor rondvaartboten. Kock tuigde een miljoenen kostende onnavolgbare inschrijfprocedure op, die voor tientallen kleine reders op een faillissement dreigde uit te lopen. Terwijl de gemeenteraad nog bakkeleide over de vele fouten die tijdens de herverdeling werden gemaakt, floot de hoogste bestuursrechter de gemeente terug. De hele procedure was in de ogen van de Raad van State ondeugdelijk. Op zich al pijnlijk voor Kock, maar hij wekte vooral irritatie door de botte communicatie richting de reders. Pas onder grote politieke en publicitaire druk kreeg hij een kribbig 'sorry' over zijn lippen.

De D66-bestuurder die haar partij de meeste smoel gaf, was zonder meer oud-topambtenaar Kajsa Ollongren. Als aimabele wethouder van economische zaken had zij de wind in de rug en wist ze menig bedrijf naar Amsterdam te lokken. In haar enthousiasme voor bedrijvigheid bleef Ollongren wel lang doof voor de groeiende zorg in de stad over de drukte en overlast van toeristen. Zij schoot op dat dossier pas in actie nadat burgemeester Eberhard van der Laan in een toespraak de populariteit en de vercommercialisering van de binnenstad aan de orde had gesteld.

De vierde wethouder, Abdeluheb Choho (duurzaamheid), blonk vooral uit in onzichtbaarheid.

3. 'Spel belangrijker dan de stad '

Toch is het opvallendste resultaat van drieënhalf jaar D66-dominantie in de hoofdstad dat de sociaal-liberalen zich totaal impopulair hebben gemaakt bij alle andere partijen in de raad. Dat politieke tegenstanders in verkiezingstijd kritisch zijn over de grootste partij is tot op zekere hoogte logisch. Maar de ongekend harde taal waarin zowel oppositie- als coalitieleiders zich uitlaten over de bestuursstijl van D66 is wel degelijk uitzonderlijk. Zodra je ernaar vraagt, volgt een gefrustreerde opsomming van 'onbetrouwbaar gedrag' dat zou getuigen van 'weinig oog voor de stad en veel voor het politieke spel'.

Het gekonkel van Kukenheim en Paternotte rond het onderwijsrapport is exemplarisch voor de constante D66-neiging tot sluw profileren, stellen de Amsterdamse politici. 'Bij dat soort acties denk ik vaak dat ze bij D66 te veel naar House of Cards kijken', zegt Johnas van Lammeren van de Partij voor de Dieren.

Zowel oppositie- als coalitiepartijen oordelen hard over de bestuursstijl van D66. Het gekonkel van fractieleider Paternotte, nu Tweede Kamerlid, en Kukenheim rond het onderwijsrapport is volgens hen exemplarisch.Beeld anp

Een ander opvallend veelgenoemd voorbeeld was het debat over de Joodse erfpachtgelden. Dat ging over de restitutie van de erfpacht die de gemeente na de Tweede Wereldoorlog inde bij Amsterdamse Joden die terugkeerden uit de kampen. De kwestie was delicaat, omdat de logische gedachte om alle slachtoffers en nabestaanden te compenseren in de praktijk ongelooflijk ingewikkeld zou zijn. Om frustrerende bewijsprocedures en rechtsongelijkheid te voorkomen, kwam burgemeester Van der Laan met het voorstel om 10 miljoen euro aan 'de Joodse gemeenschap' te doneren.

In het vooroverleg steunde de hele raad de oplossing van Van der Laan. Maar toen enkele Joodse organisaties toch om individuele regelingen vroegen, verraste D66 de rest van de raad met een opiniestuk, waarin de partij toch voor individuele restitutie pleitte. 'We wisten allemaal hoe gevoelig dit onderwerp was, en dat we graag als raad eensgezind tot een oordeel wilden komen', zegt Marjolein Moorman (PvdA). 'En dan word je verrast door zo'n stuk.' GroenLinks-leider Rutger Groot Wassink: 'Zulk soort acties zijn voor de onderlinge verhoudingen in de raad heel erg slecht.'

VVD-leider Eric van der Burg is vooral boos over de 'totaal onbetrouwbare' manier waarop D66 zich opstelde bij de erfpachtdeal afgelopen zomer. In ruil voor een extra korting voor erfpachters beloofden D66 en VVD aan de SP dat de stad meer sociale huurwoningen zou bouwen. Maar toen het nieuwe erfpachtstelsel was goedgekeurd, stemde D66 uiteindelijk tegen de 40 procent sociale woningbouw.

Deze week gaf D66 in de raad toe dat het dit deed omdat ze wisten dat het voorstel het toch wel zou halen. Van der Burg: 'Puur opportunisme om je te profileren ten koste van de VVD dus. Want wij willen natuurlijk ook niet meer sociale huurwoningen, maar houden ons wel aan ons woord. Met partijen die zich zo opstellen, kun je niet samen een stad besturen.' SP-voorman en woonwethouder Laurens Ivens heeft ook geen goed woord over voor die 'bizarre' actie. 'Van der Burg is hier kei- en keihard genaaid.'

Veel indruk lijkt de kritiek niet te maken. D66 ziet het vooral als 'ketelmuziek voor de campagne'. 'Elke partij is natuurlijk bezig met beeldvorming, maar ik garandeer dat het ons de afgelopen jaren vooral om de inhoud ging', zegt Reinier van Dantzig (de opvolger van Paternotte). Voor de irritatie vanuit GroenLinks, Partij voor de Dieren en PvdA toont hij meer begrip. 'Wij zijn ook tot de conclusie gekomen dat we ons moeten verbeteren als het om samenwerking met de oppositie gaat.'

De huidige vicepremier en minister van Binnenlandse Zaken had de wind in de rug als wethouder economische zaken. Ollongren was zonder twijfel de D66-bestuurder die de partij de meeste smoel gaf in Amsterdam.Beeld anp

In de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen organiseren de Volkskrant, campagnebureau BKB en omroep WNL de verkiezing van het beste gemeenteraadslid van Nederland. Ook een raadslid nomineren? Dat kan hier.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden