D66: vrijzinnige magneet van het midden

D66 is door opinieonderzoeker Maurice de Hond uitgeroepen tot ‘de grote winnaar’ van 2008. De partij steeg in de peilingen van zes naar zestien Kamerzetels.

D66-leider Alexander Pechtold zou de eerste moeten zijn om zulke cijfers te relativeren. ‘Peilingen kunnen in rap tempo veranderen’, zei hij tijdens het jubileumcongres in 2006, toen de partij dreigde terug te vallen tot een of twee zetels. Medeoprichter Hans van Mierlo vroeg zich destijds hardop af of D66 nog wel bestaansrecht had. Maar misschien, voegde hij eraan toe, zou de nieuwe lijsttrekker Pechtold de partij kunnen redden.

Profetische woorden? Prominente partijgenoten zijn bijkans lyrisch over Pechtold, die ondanks een bescheiden drietal Kamerzetels niet uit de publiciteit is weg te slaan.

‘In dit tijdsgewricht vol somberheid vertolkt hij de draaglijke lichtheid van het bestaan’, zegt oud-minister Roger van Boxtel. ‘Hij is toegewijd en vasthoudend, maar heeft ook een zekere losheid en enthousiasme, die hem een prettige uitstraling geven’.

Boele Staal, oud-commissaris van de koningin in Utrecht, prijst Pechtold als ‘politiek ondernemer, die risico’s durft te nemen en niemand naar de mond praat’. Voormalig Kamerlid Bert Bakker: ‘Alexander was de eerste die Geert Wilders aanviel, en gaat daarmee door terwijl andere partijen juist opschuiven in de richting van de PVV. Zo doet de PvdA nu moeilijk over burgers met een dubbele nationaliteit, terwijl ze tot voor kort twee staatssecretarissen had met meer dan één paspoort.’ Een van hen, Ahmed Aboutaleb, is sinds gisteren burgemeester van Rotterdam.

De strijd tegen extremisme, xenofobie en populisme staat hoog in het vaandel van D66. Niet alleen de PVV, ook de SP moet het ontgelden. Pechtold zette vorig jaar persoonlijk de aanval in op SP-boegbeeld Jan Marijnissen, toen deze voorstelde de grenzen te sluiten voor Polen en Roemenen die in Nederland willen werken. ‘Marijnissen als echo van Verdonk’, zei Pechtold. ‘Een leider van de grootste oppositiepartij onwaardig.’

D66-voorzitter Ingrid van Engelshoven doet daar nog een schepje bovenop. Ze verwijt de SP ‘economisch populisme’: ‘Ze spiegelen mensen voor dat de zekerheden van gisteren ook die van morgen zijn, maar dat is niet zo. Niet alles kan tot in lengte van dagen hetzelfde blijven’. D66-historicus Menno van der Land, tevens oud-campagnemedewerker, ziet zelfs ‘extremisme’ in de standpunten van de SP.

Andersom oordeelt de SP minder hard over D66. SP-leider Agnes Kant laat zich zelfs verleiden tot complimenten. Pechtold is ‘vlot gebekt’ en iemand die op het ‘juiste moment een juiste opmerking’ weet te plaatsen; soms is Kant zelfs ‘een beetje jaloers op hem’.

Maar weten zijn aanhangers wel waar hij voor staat? Kant: ‘Veel mensen beseffen niet dat D66 juist verrechtst is. De partij is voor het versoepelen van het ontslagrecht, en vindt dat mensen langer moeten doorwerken. Sociaal-economisch gezien, zou ik hen soms extremistisch noemen.’

D66 presenteert zich niet alleen als ‘redelijk alternatief’ voor populisme en extremisme ter linker- en rechterzijde, maar ook als vrijzinnige partij versus een betuttelend kabinet. ‘Het wemelt van de verboden en geboden’, klaagt partijvoorzitter Van Engelshoven. ‘Neem het kinddossier, het paddoverbod, de beperking van coffeeshops. Zeker, er zijn problemen in bijvoorbeeld de jeugdzorg, maar je kunt je afvragen of die allemaal moeten worden opgelost met nieuwe wetten en regeltjes.’

De democraten maakten een lijst met bijna vijftig ‘betuttelpunten’ van het kabinet en oppositiepartijen. ‘De staat dringt zich op’ en ‘morrelt kleinzielig aan vrijzinnige verworvenheden’, zei Pechtold vorig jaar op een partijcongres. ‘Bos, Balkenende en Rouvoet komen in de spreekkamer, televisiekamer, rookkamer, kinderkamer, slaapkamer en het liefst ook in uw bovenkamer.’

Het zijn niet alleen ‘de anderen’ (Wilders en de betuttelaars) die D66 naar eigen zeggen zo aantrekkelijk maken. D66 pronkt met een ‘toekomstgerichte agenda’, waarbij impopulaire standpunten niet worden geschuwd. Zo is het voorstel om mensen tot hun 67ste te laten doorwerken een reactie op de krimpende arbeidsmarkt als gevolg van vergrijzing.

Terwijl andere partijen in navolging van hun kiezers eurosceptisch zijn geworden, blijft D66 geloven in ‘Europa’. Dáár moeten de oplossingen vandaan komen voor immense problemen als kredietcrisis, klimaatverandering en energievoorziening. Wel keert de partij zich tegen de Brusselse regelzucht – de Europese variant van de vaderlandse bevoogding.

Hoezeer D66’ers ook zouden willen dat het de partijstandpunten zijn die nieuwe kiezers trekken, uit onderzoek van TNS NIPO blijkt dat de nieuwe aantrekkingskracht van D66 ‘vrijwel exclusief’ voortkomt uit de populariteit van Pechtold. Die nam volgens het onderzoeksbureau een grote vlucht na het verschijnen van Wilders’ film Fitna. ‘Wij durven te stellen dat de opkomst van D66 in direct verband staat met Pechtolds kritiek op die film’, aldus een onderzoeker. ‘Pechtold is de enige die opstaat om met Wilders in debat te gaan’, zeggen potentiële D66-kiezers tegen de onderzoekers. ‘Helder’ en ‘daadkrachtig’ zijn predicaten die hij vaak krijgt toegedicht.

Het gevolg is dat D66 als middenpartij ter linker- en rechterzijde zetels wegsnoept, berekende opiniepeiler Maurice de Hond. Als er nu verkiezingen zouden worden gehouden, stapt 5 tot 13 procent van de kiezers die bij de vorige Kamerverkiezingen op een van de gevestigde partijen stemden over op D66.

‘Het is de magneetwerking van het midden’, zegt Bert Bakker. ‘D66 staat voor genuanceerde standpunten.’ Boele Staal: ‘Ik merk in mijn eigen omgeving – tot in de top van het bedrijfsleven – dat mensen naar D66 terugkeren, niet als lid, maar als kiezer.’

De ledenaanwas van D66 is indrukwekkend. De partij heeft inmiddels ruim 12.500 leden en dat is ‘50 procent meer dan twee jaar geleden’, zegt voorzitter Van Engelshoven. Elke vrijdag krijgt ze een lijstje met de nieuwe leden en daar staan tegenwoordig iedere week ’vijftig tot honderd namen op’.

Dat komt mooi uit, want als het succes van D66 beklijft, zijn er na de gemeenteraadsverkiezingen in 2010 ‘honderden raadsleden’ nodig, zegt Van Engelshoven. Het zal ‘een hele kluif’ worden om voor die tijd voldoende goede mensen te vinden.

Tijd voor de baantjesjagers om zich te melden? Van Engelshoven zegt vooralsnog ‘niet de indruk’ te hebben dat de partij wordt overspoeld door opportunisten. Mede om dit te voorkomen, organiseert D66 dit voorjaar informatiebijeenkomsten voor ‘politiek talenten’. Daar wordt uitgelegd wat er van hen wordt verwacht als ze bijvoorbeeld gemeenteraadslid willen worden. Vervolgens worden de nieuwelingen onderworpen aan een interne opleiding (‘zo’n zes zaterdagen’) om uit te vinden hoe serieus ze zijn. ‘Tijdens dit soort trajecten kom je er gauw genoeg achter of het ze om D66 te doen is of om hun eigen positie’, zegt Van Engelshoven.

‘Voor het overgrote deel zijn het geen baantjesjagers, maar jonge mensen die oprecht willen deelnemen aan het politieke debat’, zegt oud-minister Roger van Boxtel over de ledenaanwas. Zijn 18-jarige zoon werd lid (‘zonder dat ik het wist’) en kreeg direct een telefoontje van de partij. Van Boxtel rekent op een ‘professionele aanpak van de rekrutering’.

Dat jongeren zich aangetrokken voelen tot D66, blijkt ook uit metingen van opiniepeiler De Hond. Maar liefst 25 procent van de mensen die zeggen dat ze nu D66 zouden stemmen, zijn jongeren tussen de 18 en 24 jaar. Bij de Kamerverkiezingen in 2002 lag dat percentage nog maar op 8.

Oudere D66’ers zien de partijcongressen zichtbaar verjongen. Huishistoricus Van der Land: ‘Ik kom tegenwoordig veel jonge mensen tegen, die voorheen lid waren van de VVD. Ze noemen de sfeer bij D66 zo goed en positief. ‘Het zijn van die aardig mensen’, zeggen ze dan.’

Die aardige Democraten vochten elkaar op het Binnenhof nog maar enkele jaren geleden de tent uit. Onenigheid tussen Pechtold (toen minister) en fractieleider Boris Dittrich leidde tot een dieptepunt in de partijpolitieke geschiedenis: het ‘gezwabber’ (dixit partijveteraan Staal) rondom de Uruzgan-missie.

Pechtold had het geluk dat zijn tegenstrever in de strijd om het lijsttrekkerschap, Lousewies van der Laan, haar verlies nam – anders dan Rita Verdonk bij de VVD. Na een tumultueuze periode kon hij in de luwte van de oppositie beginnen aan zijn opmars. Die is blijkens de peilingen zo succesvol, dat inmiddels de ietwat onkiese vraag rijst: wat blijft er van D66 over als Pechtold onder de tram komt?

‘Er staan een heleboel mensen achter hem, die de partij draaiende houden’, zegt huishistoricus Van der Land. Partijvoorzitter Van Engelshoven: ‘We hebben bewezen dat we over veel veerkracht beschikken, en we hebben heel wat kwaliteit rondlopen binnen de partij. Maar we moeten reëel zijn: Alexander is ons boegbeeld’.

Alexander Pechtold (ANP) Beeld
Alexander Pechtold (ANP)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden