D66: van rebellenclub tot nette meestemmer

Vijftig jaar geleden werd D66 opgericht om 'het bestel te laten ontploffen'. En de partij was bereid mee te ontploffen. Inmiddels geldt een partijkaart als aanbeveling voor een topbaan bij ministeries.

Een uitgelaten Hans van Mierlo viert de spectaculaire overwinning van D66 bij de Tweede Kamerverkiezingen van 15 februari 1966. Beeld anp

'Hans van Mierlo zou zich omdraaien in zijn graf als hij hoort dat we nu een nette sociaal-liberale partij zijn', zegt oud-minister Laurens Jan Brinkhorst, die zich vijftig jaar geleden een uur te laat in Krasnapolsky meldde om tot de founding fathers van D66 te kunnen worden gerekend. Buiten zijn schuld, haast hij zich toe te voegen. De oprichtingsvergadering was om onduidelijke redenen een uur vervroegd.

Dat D66 überhaupt een halve eeuw zou overleven, was niet voorzien, erkennen partijcoryfeeën. Voornaamste doel van de oprichter: 'De in slaap gesukkelde democratie wakker schudden.'

In 1968 zegt Van Mierlo het nog duidelijker tegen zijn congres: 'Het bestel moet ontploffen.' En vervolgens zijn kersverse partij ook. 'Bewijzen dat wij niet een eigen kerkje willen oprichten en echt bereid zijn om zelf óók te ontploffen.'

Hoe anders is het gelopen. De partij die twee jaar na haar oprichting hardop speculeerde over haar einde, viert dit weekeinde haar vijftigjarig bestaan in de Amsterdamse RAI. D66 schopt niet meer tegen de gevestigde orde aan, maar lijkt zelf established: de enige partij die er naast CDA, VVD en PvdA in slaagde hof-leverancier te worden van topambtenaren- een partijkaart van D66 geldt inmiddels als aanbeveling bij ministeries.

D66'ers besturen mee in veel provincies en gemeenten. De partij is langjarig gedoger van Rutte II en is het in de Kamer het vaakst eens met andere partijen: tussen 2013 en 2016 stemde D66 in 65,5 procent van de gevallen mee met moties, amendementen en wetten van andere partijen, berekenden analisten van Datagraver.

In de begintijd streed de partij voor een districtenstelsel en een gekozen premier en burgemeesters. De volksraadpleging moest veel vaker worden ingezet. Van die voornemens - 'democratie als middel én als doel' - kwam niets terecht. D66 doet juist met volle inzet mee aan het verwerpelijke bestel - 'die grote onbeweeglijke bal in het midden'.

Hoe heeft het zo ver kunnen komen?

D66-leider Alexander Pechtold. Beeld anp

Teleurstelling

Aan de idealen lag het niet. 'We waren ongerust. Over de politieke situatie in ons land', bromt oprichter Van Mierlo in het eerste verkiezingsspotje van de partij. 'Over de verwarring en de ondoorzichtigheid. Over de tanende invloed van de kiezers. Over de ontoereikendheid van de verouderde politieke spelregels.'

De macht moet terug naar het volk, draagt D66 uit. Een verlangen dat weerklank krijgt: in korte tijd melden honderden leden zich aan, D66 komt de Kamer binnen met zeven zetels.

In de jaren daarna volgt de teleurstelling. Ondanks het groeiende zetelaantal, later zelfs regeringsdeelname, lukt het de partij niet die democratische vernieuwing gestalte te geven. Eenmaal aan de macht, grijpt de partij telkens mis.

'Het verzet van andere partijen bleek vaak te groot, de slagkracht en politieke wil van D66 te beperkt', analyseert oud-minister Thom de Graaf in het deze maand verschenen boek Redelijk Radicaal.

'We zijn een paar keer verraden', zegt Brinkhorst. Volgens hem speelt nog iets anders mee: 'Machtsdenken is altijd een vies woord geweest bij D66. Vrijblijvendheid is een gebrek dat structureel aan D66 heeft gekleefd. Dat komt doordat D66'ers niet afhankelijk zijn van de politiek. Kijk naar Van Boxtel, naar Borst, Pechtold, Terlouw, naar mijzelf. Allemaal mensen die ook buiten de politiek hun weg vinden.' D66'ers waren gewoon te weinig gefocust op de macht.

Met als gevolg dat als het op zuivere machtspolitiek aankwam, D66 vaak het onderspit delfde. Denk aan de deelname aan Kok II, toen D66 niet nodig was voor een Kamermeerderheid en dus weinig voor elkaar kreeg. Denk aan het sneuvelen van De Graaf op de gekozen burgemeester; waarom werd hij niet gesteund?

Laurens Jan Brinkhorst en Thom de Graaf nadat een motie van D66 rond de JSF het niet haalde, 26 april 2002. Beeld anp

'De kroonjuwelen zijn niet gerealiseerd door onvoldoende inzicht in de machtsverhoudingen', denkt Brinkhorst. De komst van Alexander Pechtold bracht daar volgens hem verandering in. 'Die weet hoe het werkt.'

Voormalig partijleider Jan Terlouw is pragmatischer over de gebrekkig gerealiseerde democratische vernieuwing. 'Van Mierlo was heel erg voor. Ik minder, omdat ik het verspilde moeite vond. Andere partijen willen het gewoon niet.'

Hij twijfelt aan het realiteitsgehalte van hun idealen van toen: 'Neem de gekozen burgemeester. Die zou een politiek mandaat krijgen en staat niet meer boven de partijen. Hoe verhoudt hij zich vervolgens tot de gemeenteraad? D66 had het allemaal niet goed doordacht.' Voor het correctief referendum moet er een hoge opkomstdrempel zijn, vindt hij. 'Misbruik door populistische partijen is anders het gevaar.'

Na het voor D66 dramatisch verlopen referendum over het Oekraïneverdrag, vraagt De Graaf zich zelfs af: 'Moet het referendum maar terug in de juwelenkist met de sleutel stevig in het slot?' De kroonjuwelen terug in de koffer dus.

Beeld de Volkskrant

Bestaansrecht

Wat is dan nog het bestaansrecht van D66? Van Mierlo zou mordicus tegen een partij zijn die zo dicht aanschurkt tegen de macht en die zich niet profileert als links, maar eerder als sociaal-liberaal, weet Brinkhorst. 'Van Mierlo had sowieso het liefst gezien dat de partij na zijn dood zou zijn opgeblazen.'

Opheffing is wat de partijcoryfeeën betreft niet aan de orde. Brinkhorst somt op waarmee D66 zich wat hem betreft onderscheidt: D66 ziet dat Europa onlosmakelijk met ons verbonden is, staat op de bres voor mensenrechten, koppelt milieu en economie, geeft prioriteit aan onderwijs en vindt multiculturalisme geen besmet woord maar een realiteit. Stuk voor stuk stellingnamen die je bij andere partijen ook kunt aantreffen. Maar, zegt Brinkhorst, niet in deze combinatie.

'D66 durft progressieve zaken aan te pakken waar anderen aarzelen', aldus Terlouw. Dat progressieve uit de begintijd, dat schoppen tegen heilige huisjes, zit nog steeds in het dna van de partij. 'Bij het homohuwelijk liepen we voorop, bij euthanasie ook en nu bij de discussie over het levenseinde. Ik ben ervan overtuigd dat er behoefte is aan een liberale partij die ook progressief is. Er zijn 10 tot 20 procent kiezers die zo'n partij willen hebben. We zijn klaar voor de macht.'

Grootste

D66 is in de raden van Amsterdam, Den Haag en Utrecht de grootste partij.

Nieuwe leden noemen medisch-ethische kwesties vaak als thema waarmee D66 zich onderscheidt. Els Borst effende dat pad, dat wordt nu bewandeld door Kamerlid Pia Dijkstra. 'Zonder ons zouden kwesties als orgaandonatie in een totaal ander tempo worden aangekaart', zegt ze. 'De discussie omtrent voltooid leven is op de agenda gekomen door een burgerinitiatief in 2012. Wij waren destijds de enige partij die dat steunde. We helpen het systeem openbreken.'

Ze herinnert zich hoe bij haar ouders aan tafel, ze was een meisje van 12, over de oprichting van D66 werd gesproken. 'We waren een PvdA-gezin, maar m'n ouders waren nieuwsgierig naar die nieuwe partij.'

Haar drijfveer om zich aan te sluiten was de vrijzinnigheid, een cultuur waarbij veel niet op voorhand vastligt, maar over taboes gediscussieerd kan worden. Waar men elkaar bij PvdA, GroenLinks, VVD en CDA bij gelegenheid de tent uitknokt, lijken D66'ers hun geschillen bovendien in redelijkheid te beslechten.

D66-Kamerlid Pia Dijkstra. Beeld anp

'We zijn klaar voor de macht', vindt ook Dijkstra. ' 'We hebben nu niet alleen capabele mensen. Maar ook mensen die weten hoe je die idealen kan verwezenlijken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden