Hans Engels: ‘De weg ligt nu open voor wat wij echt willen: een bindend, correctief referendum.’

Interview D66-senator Hans Engels

D66-senator: ‘Die Grondwet van ons is zo rigide!’

Hans Engels: ‘De weg ligt nu open voor wat wij echt willen: een bindend, correctief referendum.’ Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Om Nederland democratischer te maken, moet de Grondwet worden herzien. Zodat de rechter voortaan de Grondwet kan toetsen en er een bindend referendum kan komen. Dat bepleit D66-senator Hans Engels, die zich zijn leven lang bezighoudt met staatsrecht, bij de opening van het seizoen voor de Eerste Kamer.

Een week na de Tweede Kamer komt dinsdag ook de Eerste Kamer voor het eerst sinds het zomerreces weer bijeen. In het laatste debat voor de ­vakantie ging de ­senaat akkoord met de intrekking van het raadgevend referendum. Dat was vooral voor D66, de partij die zich sterk maakt voor democratische vernieuwing, uiterst pijnlijk. ‘Wij staan niet vooraan in het pleiten voor afschaffing’, beloofde het verkiezingsprogramma nog.

‘Toen ik hoorde dat dit in het ­regeerakkoord zou komen, was ik ­natuurlijk niet blij’, zegt fractievoorzitter Hans Engels terugblikkend. ‘Tegelijkertijd is het overdreven om te doen alsof de bevolking een perfect instrument uit handen is geslagen. De weg ligt nu open voor wat wij echt willen: een bindend, correctief referendum.’

Per 1 oktober wordt Engels (67) waarnemend burgemeester van ­Loppersum. Hij houdt zich al zijn leven lang bezig met staatsrecht, is nog in deeltijd verbonden aan de Universiteit Groningen en is sinds het aangekondigde vertrek van Thom de Graaf naar de Raad van State fractievoorzitter van D66 in de Eerste Kamer. Engels is senator sinds 2004. Of hij dat blijft, beslist hij later. Nederland heeft meer democratie nodig, vindt Engels, maar daarbij is de Grondwet een hinderpaal. Om bijvoorbeeld het bindend referendum mogelijk te maken, moet die worden herzien.

Eerste Kamerlid namens D66 en waarnemend burgemeester van Loppersum Hans Engels. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Engels: ‘Die Grondwet van ons is zo rigide! Om iets in de Grondwet gewijzigd te krijgen, zijn twee stemronden nodig en in de tweede ronde een tweederde meerderheid. Een minderheid van eenderde plus één kan dus alles tegenhouden. De christelijke en conservatieve partijen doen dat ook, zeker in de Eerste Kamer, want zij kennen de regering nu eenmaal een voorname plaats in ons bestel toe. Terwijl het primaat bij het parlement ligt. Dat Nederland een rechtsstaat is, dat aan de ministeriële verantwoordelijkheid de vertrouwensregel is gekoppeld; het staat allemaal niet in de Grondwet.’

Dat de Grondwet alleen in twee ronden en met zo’n gekwalificeerde meerderheid kan worden gewijzigd, staat er dan weer wel in. Om dat te veranderen, is dus ook niet eenvoudig.

‘Dat bedoel ik! Het is echt een Catch 22-situatie. We zijn daarnaast ook een van de weinige landen in de wereld waar de rechter besluiten van de wetgever niet mag toetsen aan de Grondwet. Bizar.’

Later dit jaar komt een staatscommissie onder leiding van VVD-coryfee Johan Remkes met een rapport over democratische vernieuwing. In een tussenrapport worden, heel opmerkelijk, zowel het bindend referendum als een constitutioneel hof aanbevolen.

‘Prachtig. Dat hof zou wat mij betreft kunnen worden vervangen door de Hoge Raad. Dan kunnen burgers naar de rechter als ze vinden dat besluiten, voortvloeiend uit nieuwe wetgeving, verkeerd uitpakken. Mondige burgers, boze burgers, angstige burgers, ze zijn allemaal in beweging. Geef ze de mogelijkheid besluiten te laten toetsen aan de Grondwet.’

Kan de Eerste Kamer dan worden afgeschaft?

‘Ja, als je constitutionele toetsing invoert, kun je zonder Eerste Kamer. Want het beeld van de Eerste Kamer louter als chambre de réflection, als toetsingskamer, klopt niet. Natuurlijk zitten daar allemaal goede senatoren die serieus werk maken van de kwaliteit van wetgeving. Maar het is onzin te denken dat het niet ook vol­uit een politiek orgaan is, zeker voor de partijen die veranderingen willen tegenhouden.’

De positie van de Eerste Kamer ligt ook vast in de Grondwet.

‘Ja, dat weet ik. Afschaffen zal dus niet snel gebeuren, ook dat zal afstuiten op de behoudende krachten. Daarom zie ik het veranderen van het vetorecht van de Eerste Kamer in een terugzendrecht als next best. Dat dwingt de Eerste Kamer wat meer de reflectiekant op, waardoor de scheiding van rollen met de Tweede Kamer scherper wordt. Dan zeggen wij als ­senatoren: het kabinet en de Tweede Kamer hebben hun werk niet goed gedaan, doe het maar over. Dan zit je ook minder onder de knoet van de partijleider of de premier die meteen aan de lijn hangt.’

Een schokbestendige Grondwet is toch juist een groot goed?

‘Ik ben er ook helemaal niet voor dat de Grondwet om het minste of geringste veranderd kan worden. Het is en blijft het hoofddocument van ons staatsbestel. Mijn idee is: doe een eerste ronde met een gewone gekwalificeerde meerderheid en dan aansluitend een bindend referendum. Nu is het allemaal veel te ingewikkeld en langdurig.’

Veranderingen in Nederland komen eigenlijk alleen in een kabinetsformatie tot stand.

‘Ja, omdat je het systeem moet vernieuwen via het oude systeem. Dus zijn afspraken noodzakelijk. Zeker als daar grondwetswijzigingen bij nodig zijn. Zoals met het uit de Grondwet schrappen van de Kroonbenoeming van burgemeester en commissaris van de koning. VVD, CDA en CU willen dat in beginsel niet, de Eerste Kamer zou het normaal gesproken tegenhouden, maar nu is het vastgelegd in het regeerakkoord en gebeurt het dit najaar wel. Hoop ik.’

Voor zover D66 in 52 jaar vernieuwingen tot stand heeft gebracht, zoals een kabinetsformatie zonder koning, is dat slechts gelukt wanneer een grondwetswijziging niet nodig was.

‘Klopt. Daarom staat een samenhangende modernisering van de Grondwet op nummer één van mijn wensenlijstje. Een meerderheid van de politieke partijen zal moeten inzien dat het handhaven van de status quo de oplossing niet is. Maar het populisme ook niet. We moeten op een verstandige manier tegemoetkomen aan de wensen uit de samenleving. Burgers willen meer verantwoordelijkheid. Als we niet bewegen, krijgen we alleen maar meer ongenoegen en tegenpartijen die dat ongenoegen in extremen formuleren en het daar bij laten.’

Dus uw wensen zijn ook eigenbelang?

‘Dat is te eendimensionaal gedacht. Achter de populariteit van nieuwe partijen zit de onvrede van burgers dat ze veel minder te zeggen hebben dan waartoe ze in staat zijn. Hoe komen we daaraan tegemoet? Dat is een veel fundamentelere vraag dan alleen maar: hoe snijden we de populisten de pas af? VVD en CDA kijken nu ook om zich heen, die moeten de maatschappelijke veranderingen ook zien. In reactie op de vorige staatscommissie zei toenmalig CDA-minister Liesbeth Spies: ‘Ik herken het probleem niet.’ Daar kan dit kabinet echt niet mee wegkomen.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.