D66, schakel de oppositie in en maak de weg vrij voor een gekozen burgemeester

De formatie biedt een kans op gezond verstand - oplossingen voor slepende problemen. Wat mag straks niet ontbreken in het regeerakkoord? Vandaag: De gekozen burgemeester.

Veel is nog onzeker, maar een nieuw kabinet zonder D66 is nauwelijks denkbaar. De Democraten behoren met 19 zetels tot de grotere partijen in de Tweede Kamer en zitten bovendien precies in het midden van het politieke spectrum. Dat geeft partijleider Alexander Pechtold veel ruimte voor het realiseren van een van de klassieke kroonjuwelen van zijn partij: de gekozen burgemeester.

Het is niet alleen D66 dat al een halve eeuw pleit voor een rechtstreeks door de kiezers gekozen burgemeester. Decennialang peilen onderzoekers een solide tweederde meerderheid van de bevolking voor een gekozen burgemeester. Toch mislukten tot nu toe alle pogingen van D66 om de gekozen burgemeester in het Nederlandse staatsbestel te introduceren.

In de eerste plaats is dat te wijten aan de burgemeesters zelf. Sommigen zouden graag rechtstreeks door de bevolking verkozen willen worden. Daaraan zouden zij immers een mandaat ontlenen dat hun de mogelijkheid geeft een politiek stempel op het gemeentelijk beleid te drukken. Maar veel burgemeesters willen niets met de kiezers te maken hebben. Ze menen dat ze vaderlijk 'boven de partijen' moeten staan.

Personeelsbeleid

Ten tweede biedt de carrousel van burgemeestersbenoemingen de gevestigde politieke partijen unieke mogelijkheden voor personeelsbeleid. Het CDA, de VVD en de PvdA hebben 39 procent van de zetels in de Tweede Kamer. Ze hebben samen ook 84 procent van de burgemeesters. Een op de drie Nederlanders leeft onder een PvdA-burgemeester. Omgekeerd hebben de lokale partijen, die sinds jaar en dag tussen een kwart en eenderde van de stemmen binnenhalen bij gemeenteraadsverkiezingen, welgeteld 3 procent van de burgemeesters. D66 heeft 5 procent, GroenLinks 2 procent. De PVV, toch sinds 2006 een middelgrote fractie in de Tweede Kamer, heeft geen enkele burgemeester. Hetzelfde geldt voor de SP.

De derde reden dat het er nog steeds niet van gekomen is, ligt in de ingewikkelde procedure om de Grondwet te wijzigen. In onze Grondwet staat dat de burgemeester wordt benoemd door de Kroon. Om de Grondwet te wijzigen moeten de Tweede en de Eerste Kamer er twee keer een beslissing over nemen. De Tweede en de Eerste Kamer nemen het wetsvoorstel in eerste lezing aan met een gewone meerderheid. Vervolgens worden er verkiezingen voor de Tweede kamer uitgeschreven, zodat de kiezers zich over de wijziging kunnen uitspreken. Het in eerste lezing aangenomen voorstel wordt bij de nieuwe Tweede Kamer ingediend. In deze tweede lezing moet het wetsvoorstel in beide Kamers met een tweederde meerderheid worden aangenomen.

Tekst gaat verder na de foto.

In deze serie

Maak het belastingstelsel simpel
Ontwerp een deltaplan voor integratie
Maak het onderwijs een emancipatiemachine
Verhoog de arbeidsparticipatie van vrouwen en verruim het vaderschapsverlof
Red de verpleeghuizen
Verklein het verschil tussen vast en freelance
Voer de gekozen burgemeester in

Nog niet verschenen

Bouw en verduurzaam 1 miljoen huizen
Vergroen het belastingstelsel
Geef defensie meer armslag

Alexander Pechtold en D66-senator Thom de Graaf. Beeld ANP

Grondwet

In het voorjaar van 2005 was dit parcours bijna afgerond. Minister Thom de Graaf van D66 verdedigde in de senaat zijn voorstel om de benoemde burgemeester uit de Grondwet te halen. De coalitiepartijen D66, VVD en CDA waren akkoord, maar om die tweederde meerderheid in de senaat tot stand te brengen, waren ook een handvol stemmen van de linkse oppositie (PvdA, GroenLinks, SP) nodig. Na een bloedstollend debat weigerden de PvdA-senatoren onder leiding van Ed van Thijn De Graaf te steunen. De reden was oneigenlijk: de PvdA was weliswaar voor een gekozen burgemeester, maar die zou indirect door de gemeenteraad moeten worden gekozen, dus niet rechtstreeks door de bevolking. Ook voor zo'n indirect gekozen burgemeester moest de Grondwet gewijzigd worden. Van Thijn wilde echter verijdelen dat De Graaf of zijn opvolgers ooit de kans zouden krijgen de burgemeester rechtstreeks te laten kiezen. Van Thijn werd daarin gesteund door de andere linkse partijen in de senaat.

Inmiddels is D66-Kamerlid Gerard Schouw van voren af aan begonnen. De vorige Tweede en Eerste Kamer hebben de benoemde burgemeester uit de Grondwet gehaald: dat was de eerste lezing. Nu komt het dus aan op de tweede lezing met de tweederde meerderheden.

Om deze horde te kunnen nemen moet D66 niet alleen de toekomstige coalitiepartners aan zich binden, maar ook zaken doen met oppositiepartijen als de PVV (die altijd voorstander is geweest) en de SP (die sinds enkele jaren voorstander is).

Pas als dit parcours weer is afgelegd, kan een wetsvoorstel worden ingediend om de burgemeester rechtstreeks te laten kiezen. Dus moet Pechtold de gekozen burgemeester spijkerhard vastleggen in een historisch akkoord van regering én oppositie.


De oplossing: schakel oppositie in

Als het kabinet, met steun van de oppositie, de benoemde burgemeester uit de Grondwet heeft gehaald, is er nog geen gekozen burgemeester. Welke kwesties moeten eerst geregeld worden?

Kandidaatstelling
De invoering van de gekozen burgemeester betekent allereerst dat geregeld moet worden hoe de kandidaatstelling in zijn werk gaat. Behalve politieke partijen, zouden ook gewone burgers de mogelijkheid moeten krijgen een voordracht te doen.

Voldoende handtekeningen
Die voordracht zou dan wel moeten worden ondersteund door handtekeningen van een vastgesteld aantal inwoners van de gemeente.

Elke vier jaar
Koppel de burgemeestersverkiezing aan de raadsverkiezingen: dus elke vier jaar.

Baken bevoegdheden af
Omdat de burgemeester een eigen mandaat van de kiezers zal krijgen, is het noodzakelijk de verdeling tussen zijn of haar bevoegdheden en die van de gemeenteraad opnieuw vast te leggen.

Benoeming wethouders
Om zijn programma te kunnen realiseren, is het noodzakelijk dat de burgemeester de wethouders kan benoemen en ontslaan.

Begroting
De burgemeester zou ook een begroting moeten kunnen indienen, die dan wel door de gemeenteraad moet worden goedgekeurd.

Afzetten burgemeester
De raad moet het recht krijgen de burgemeester en zijn college af te zetten wanneer de verhoudingen onwerkbaar zijn geworden.

Geen voorzitter van de raad
Het ligt voor de hand dat de burgemeester geen voorzitter meer is van de raad, omdat hij of zij niet meer neutraal is. De raad zou zijn eigen voorzitter moeten kiezen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.