D66: pleisterplaats voor doctorandussen

Partijleider Pechtold heeft D66 weer smoel gegeven. Na jaren van gestuntel is ‘duidelijkheid’ nu het credo.

Een tikje verend is de tred altijd al. Maar vandaag zal Alexander Pechtold (43) nog net even zelfverzekerder de gang naar de Rotterdamse Doelen maken. Hij krijgt van zijn partijcongres een staande ovatie – gegarandeerd. In geen dertien jaar zagen de peilingen er voor D66 rooskleuriger uit. Zowel bij Maurice de Hond als bij TNS NIPO staan de sociaal-liberalen op negentien zetels, tegen drie nu in de Tweede Kamer.

De blunders van drie jaar geleden als regeringspartij zijn vergeten; het gepruts van Boris Dittrich met Uruzgan, de vileine tweestrijd met Lousewies van der Laan, Hans van Mierlo die hardop twijfelt aan het bestaansrecht van D66.

Pechtold wint
Vergeten en vergeven. Pechtold wint, maand op maand. Sinds deze week is hij Wouter Bos in de peilingen voorbij als populairste politicus van het land. Het succes van D66 draait tenminste voor een deel om de persoon van de lijsttrekker: Pechtold is gevat in het debat, humoristisch en voor iedereen te volgen. Heb je Pechtold, dan heb je een geslaagd programma, weten ze bij Pauw & Witteman en De Wereld Draait Door.

Kiezers switchen vooral naar D66 om de ‘duidelijke lijn’, zegt onderzoeker Peter Kanne van TNS NIPO. ‘D66 is de enige partij die klip en klaar kiest voor Europa, tegen Wilders, tegen de betutteling en voor de vrijheid van meningsuiting. Daar zitten weliswaar minder kiezers dan in de conservatief-sociale hoek, maar D66 scoort er mee.’

Dat scoren gaat vooral ten koste van de PvdA. Ruim een kwart van de nieuwe (fictieve) zetels komt daar vandaan. Ze hebben het geanalyseerd bij D66. ‘Vooral op het thema vrijzinnigheid snoepen we veel van de PvdA af’, zegt woordvoerder Roy Kramer. ‘De huidige PvdA-fractie heeft conservatieve trekjes. Ze nemen onvoldoende afstand van de betutteling van het kabinet – beperking van de koopzondagen, het kinddossier, coffeeshops, weigerambtenaren. Dat jaagt kiezers naar ons.’

Bij de PvdA krabben ze zich inmiddels achter de oren. Al sinds 2002 vechten ze met achtereenvolgens Fortuyn, de SP, Verdonk en Wilders om de traditionele PvdA-vleugel van lager opgeleide kiezers die zich zorgen maken om snelle veranderingen en de verkleuring van hun wijk. Maar nu loopt die andere traditionele PvdA-vleugel, sdie van de doctorandussen, aan de andere kant de partij uit.

Verkeerde vijand
Bevecht de PvdA inmiddels niet de verkeerde vijand? Kamerlid Dijsselbloem zegt zich niet druk te maken. ‘Veel winst voor D66 is erop terug te voeren dat Pechtold the new kid on the block is.’ En , zegt hij, peilingen zijn maar peilingen.

Niettemin is de PvdA-fractie volgens een ander Kamerlid wel degelijk bezig een antwoord te formuleren op D66. Maar makkelijk is dat niet. De keuze voor Tichelaar en Hamer als fractieleiders was destijds vooral nuttig om eerdergenoemde arbeidersvleugel bij de SP weg te houden. Een nieuwe tegenstander stelt nieuwe eisen. En: ‘Hamer redt het in debat niet tegen Pechtold.’

Een oorlog op twee fronten is voor de PvdA sowieso geen aanrader, denkt Kanne van TNS NIPO. De strijd om de erfgenamen van Fortuyn is volgens hem effectiever. ‘In die hoek zitten meer kiezers dan in het links-liberale kwadrant.’

Ondertussen gaat Pechtold er wel met die poet vandoor. Kosmopolieten en doctorandussen, blijkt uit de profielbeschrijving. De gemiddelde D66-stemmer is zeer hoog opgeleid: 58 procent is hbo-plus, tegen 31 procent gemiddeld in Nederland. Ook is de D66’er relatief oud. Driekwart is boven de 35 jaar, de helft boven de 50. Vooral alleenstaanden (eenderde) en samenwonenden zonder kinderen (43 procent) kiest sociaal-liberaal. Ze wonen in de grote steden en in Noord-Holland.

Opvallend is dat ook vanuit het CDA de laatste tijd veel kiezers overstappen. ‘Steeds meer personen beginnen te balen van het passieve gedrag van Balkenende en consorten bij het bestrijden van de recessie’, legt Kanne uit. Voor echte hervormingen – ontslagrecht, hypotheekaftrek, AOW-leeftijd – moet je bij D66 zijn, denken ze.

Maurice de Hond bedeelde Geert Wilders vorig weekend met 27 zetels – daarmee was diens PVV voor het eerst de grootste partij. TNS NIPO echter kent Wilders ‘slechts’ 14 zetels toe, hetzelfde als drie weken daarvoor. Kanne ziet maar één winnaar: Pechtold.

Groeipotentieel
Bovendien heeft D66 een veel groter groeipotentieel, daarover zijn De Hond en TNS NIPO eensluidend. ‘D66 is voor veel kiezers ook nog twééde keus. Pechtold is het keurige alternatief’, zegt Kanne. ‘Wilders is vrijwel nooit tweede keus – you love him en dan staat hij op één, or you hate him.’

Wilders zit aan zijn taks, denkt zowel De Hond als Kanne, al verschillen beiden dus zeer sterk van mening over welk zetelaantal dat dan zijn zou. D66 heeft volgens Kanne nog een extra potentieel van 14 procent.

Politicoloog Philip van Praag is vooral onder de indruk van het beeld dat Pechtold van zichzelf weet neer te zetten. ‘Hij positioneert zichzelf als de grote tegenstander van Wilders. Het knappe is dat hij dat weet te doen zonder de verdenking op zich te laden dat hij de oude multiculturele samenleving verdedigt.

Pechtold weet een veel grotere tolerantie uit te stralen dan de PvdA. ‘Terwijl D66 beleidsmatig op veruit de meeste punten het kabinet steunt’, zegt Van Praag.

De D66-leider heeft zijn partij en vooral zichzelf in zeer korte tijd opnieuw uitgevonden, vindt Van Praag. Toen hij nog minister was, nota bene collega van Rita Verdonk, zag hij nog veel voordelen in een populistische politiek. ‘Hij gaf toen nog enthousiast af op de Haagse mores, poseerde als politieke outsider.’

‘Nu stelt hij zich op als een soort staatsrechtelijk geweten’, zegt Van Praag. ‘Een hele stap. En het mooie is dat niemand het hem lijkt na te dragen dat hij er nog maar zo kort geleden zo anders over dacht.’

Alexander Pechtold (ANP) Beeld null
Alexander Pechtold (ANP)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden