Reportage Referendum

D66 in het nauw tijdens referendumdebat Senaat

Het voorstel tot afschaffing van het referendum stuit op weerstand in de Senaat. D66, met een nieuwe fractievoorzitter, werd onder vuur genomen.

Minister Ollongren van Binnenlandse Zaken dinsdag in de Eerste Kamer waar zij het wetsvoorstel verdedigde. Beeld ANP

Welk Europees land schafte als laatste het referendum af? Juist, de DDR. In 1968, precies vijftig jaar geleden. Zowel senator Jan Nagel (50Plus) als zijn collega Niko Koffeman (Partij voor de Dieren) haalt dinsdag Oost-Duitsland aan als huiveringwekkend voorbeeld van wat in Nederland staat te gebeuren: het intrekken van het raadgevend referendum.

Ze hebben het schrikbeeld overgenomen van voormalig PvdA-Kamerlid Niesco Dubbelboer, een van de pleitbezorgers van de volksraadpleging. Bijna overal in Europa is het een gangbaar instrument. Het werd hier na een wetsgeschiedenis van tien jaar in 2015 eindelijk ingevoerd. Nu, drie jaar en twee referenda verder, schaft de coalitie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie het alweer af. In het regeerakkoord staat dat het niet heeft gebracht ‘wat ervan werd verwacht’.

De Tweede Kamer heeft er al mee ingestemd en nu is de Eerste Kamer aan de beurt. Vooral voor D66, samen met PvdA en GroenLinks aanjager van het referendum, is het een lastig dossier. D66-senator Hans Engels heeft het woordvoerderschap overgenomen van Thom de Graaf, die in het najaar vicepresident wordt van de Raad van State. Iedereen herinnert zich dat hij indertijd warm voorstander was.

Volgens Nagel is de aanstaande onderkoning ‘een nieuwe Marx’. Het is geen toeval, zegt de 50Plus-senator gevat, dat zijn opvolger Engels heet. ‘Dat is historisch bepaald.’ Nagel had het debat willen uitstellen. Dubbelboer heeft met zijn huidige politieke beweging ‘Meer democratie’ een rechtszaak aangespannen, om te bewerkstelligen dat over de intrekkingswet een referendum wordt gehouden. De rechter doet 1 augustus uitspraak. Maar de coalitie heeft het debat toch doorgezet. Ze heeft haast.

De kritiek van de oppositie is niet mals. PVV-senator Alexander van Hattem spreekt van ‘een offer op het altaar van de machtspolitiek’. Senatoren Mohamed Sini (PvdA) en Frits Lintmeijer (GroenLinks) vinden het kabinet voorbarig. Het Oekraïne-referendum verdiende misschien geen schoonheidsprijs, maar bij het referendum over de inlichtingenwet ging het al een stuk beter: goed maatschappelijk debat, relatief hoge opkomst, aanpassing van de wet. ‘Dit is niet elegant, maar arrogant’, aldus Lintmeijer.

Engels heeft nog maar nauwelijks het woord als hij al wordt geïnterrumpeerd door SP-senator Frank Köhler. In de Eerste-Kamerfractie van D66 is volgens Engels nog veel debat en leven een hoop vragen, maar het raadgevend referendum is altijd gezien als opstapje naar het echte ideaal: een bindend correctief referendum. ‘Het wordt door burgers niet begrepen als een ‘nee’ niet in wetgeving wordt vertaald’, zegt Engels.

‘Ik verzoek u uw draai te verklaren’, vraagt Köhler. ‘Er is geen sprake van een draai’, antwoordt Engels bits. ‘Dat weet u nog helemaal niet. Wij hebben nog geen afweging gemaakt.’ Köhler herinnert Engels er dan aan dat D66 in de Tweede Kamer vorig najaar ook haar handen aftrok van het bindend referendum, net als PvdA en GroenLinks.

Engels lijkt dan te berusten in zijn lot. ‘Ik begrijp dat mijn fractie vandaag aan de beurt is. Ik zal de gifbeker helemaal leegdrinken. Ik heb mij daarop geprepareerd en mijn medicijnen ingenomen.’ Hij merkt nog manhaftig op dat alles afhangt van de uitleg die minister en partijgenoot Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken) geeft. Daar hecht de oppositie weinig waarde aan. ‘Een retorische truc’, schampert Koffeman.

Ollongren is gedecideerd in haar verweer. ‘Het nationaal raadgevend referendum is fundamenteel gebrekkig. Dan moet je er niet mee doorgaan. Dat komt door het raadgevend karakter. Een kiezersuitspraak leidt alleen tot een heroverweging, niet tot het volgen van de uitslag.’ Ze ziet niets in repareren. ‘Dit werkt inherent vervreemdend. De teleurstelling zit ingebakken.’

Ze belooft dat het rapport van de Staatscommissie parlementair stelsel ‘bovenop de stapel komt te liggen’. Dat rapport komt eind dit jaar en ineen tussenadvies bepleitte de commissie onlangs, jawel, voor een bindend correctief referendum. Maar daarop wachten wil Ollongren niet. ‘We moeten nu niet dralen, maar de kiezer snel duidelijkheid geven.’ Senator Engels blijkt alsnog overtuigd. De Eerste Kamer stemt volgende week dinsdag.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.