D66 hoopt geschiedenis te schrijven met benoeming burgemeester uit grondwet

Op de valreep van het reces debatteerde de Kamer over een dossier dat al anderhalve eeuw de gemoederen bezighoudt: de benoeming van de burgemeester. De democraten van D66 is het een doorn in het oog dat het hoofd van het stadsbestuur wordt benoemd door de koning, maar zo staat het sinds Thorbecke in de grondwet. Twee opeenvolgende Kamers moeten hierover stemmen om er een einde aan te maken. D66 hoopt dit jaar de eerste drempel te nemen.

D66-Kamerlid Gerard Schouw in de Tweede Kamer. Beeld ANP

'Macht moet gelegitimeerd zijn, zo simpel is het.' D66-Kamerlid Gerard Schouw verwachtte 'smooth sailing' in het Kamerdebat over het 'voorstel tot verandering in de grondwet, strekkende tot de deconstitutionalisering van de benoeming van de commissaris van de Koning en de burgemeester'. Oftewel: haal die benoeming van de commissaris van de koning en de burgemeester uit de grondwet.

Volgens Schouw, die een hoofdstuk schreef over de gekozen burgemeester voor een nog te verschijnen boek, had de auteur van onze huidige grondwet, Johan Thorbecke, helemaal niet gewild dat de koning de burgemeester zou aanwijzen. 'De regering besloot anders. De door Thorbecke voorgestelde bepaling dat de voorzitter van de gemeenteraad door de koning benoemd kon worden, werd een verplichting', schrijft Schouw.

Artikel 131
Meerdere keren sneuvelde de wens van D66 voor een direct gekozen burgemeester. Maar nieuwe ronde, nieuwe kansen, de partij vraagt aan deze nieuwe Tweede Kamer, die in september is gekozen, om aanpassing van grondwetsartikel 131. Daarin is opgenomen dat de commissaris van de koning en de burgemeester bij koninklijk besluit worden benoemd. Schouw: 'Het is niet democratisch als iemand door de koning wordt neergezet.'

Hoewel in anderhalve eeuw het onderwerp meerdere keren in het parlement is besproken, was de grondwetswijziging nimmer zo dichtbij als in 2005. Een voorstel daartoe was al door een vorig parlement goedgekeurd. In de tweede lezing was de Tweede Kamer in nieuwe samenstelling in ruime meerderheid weer akkoord gegaan. Alleen de Eerste Kamer moest nog fiat geven.

De eindstreep was in zicht, maar de Senaat kreeg bedenkingen. De PvdA was wel voor het deconstitutionaliseren van de aanstelling van de burgemeester, maar niet voor directe verkiezing van het ambt. De PvdA wilde dat de gemeenteraad in het vervolg de burgemeester zou kiezen, en niet de burger. In het voorstel waren die twee echter aan elkaar gekoppeld. In wat 'de nacht van Van Thijn' is gaan heten, naar PvdA-senator Ed van Thijn, sneuvelde het voorstel en was D66 weer terug bij af.

Schouw heeft geleerd van het verleden en vraagt nu enkel om het uit de grondwet halen van de benoemingswijze van de burgemeester. Als die hobbel eenmaal is genomen, ligt de weg naar (een discussie over) een direct gekozen burgemeester open. Het feit dat de aanstelling door de kroon in de grondwet staat is volgens Schouw 'een enorme hindernis' voor die discussie.

Juiste keuze
Zijn tactiek werkt. Coalitiepartijen VVD en PvdA scharen zich achter het voorstel. Het ambt van burgemeester is veranderd, hij neemt een steeds belangrijker plek in in het lokaal bestuur. Daarbij hoort een herziening van die eeuwenoude benoemingswijze. 'Het grondwetsartikel beperkt de mogelijkheden', zei PvdA'er Pierre Heijnen. VVD'er Joost Taverne noemde de wijziging naar de benoeming van de burgemeester 'door een gewone wetgever' een 'juiste keuze'.

Die mening deelt ook oppositiepartij SP. Kamerlid Ronald van Raak wees erop dat in de praktijk de gemeenteraad al nauw betrokken is bij de benoeming van de burgemeester. De kroon gaat meestal akkoord met de voordracht van de gemeenteraad. Hij pleitte ervoor de grondwet aan te passen om deze in lijn te brengen met de praktijk.

De weerstand die ooit tegen de wijziging bestond, beperkt zich nu tot de kleine christelijke partijen. Alleen SGP en ChristenUnie spraken zich nadrukkelijk uit tegen de grondwetswijziging.

Er zal echter nog flink wat tijd overheen gaan voordat de wijziging praktijk wordt. Een volgend parlement, Tweede en Eerste Kamer, moet ook nog met twee derde meerderheid met het voorstel instemmen. Schouw mailt later nog: 'Als het lukt om dit definitief te veranderen, wordt er echt geschiedenis geschreven....' Vooralsnog is zijn initiatief een open einde met vier puntjes. Vandaag was slechts de eerste helft van het debat. Na het reces debatteert de Kamer verder.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden