Cuny Janssen toont intieme portretten van kinderen en de stad, in een oase van rust

Kinderen fotografeerde Cuny Janssen altijd al. Maar nog nooit zo dichtbij, in haar eigen stad, op zoek naar die blik in het hart.

Groet, The Netherlands 2016.Beeld Cuny Janssen

Toen de nog jeugdige Amsterdamse kunstenaar Cuny Janssen in 2002 de tweede prijs won van de prestigieuze Prix de Rome, vertelde ze dat zij het onderwerp van haar fotografie voor - niet minder dan - de rest van haar leven al had bepaald. Kinderen over de hele wereld wilde ze fotograferen, in de omgeving waarin zij leven. Inmiddels zijn we vijftien jaar verder, heeft Janssen (42) de continenten bereisd en is zij zelf moeder geworden. En is ze trouw gebleven aan haar destijds zo stellig geformuleerde missie.

Cuny Janssen: There was a Child Went Forth
Ontwerp Meeusontwerpt
Snoeck Verlag
€107

Clichés vermijden

Haar nieuwste project, samengebracht in het uit drie boekdelen bestaande There Was a Child Went Forth, lijkt weinig avontuurlijk in vergelijking met haar eerdere reizen naar vluchtelingenkampen in Macedonië, eenzame gehuchten op Amerikaanse prairies, kampen van Roma in Napels en dromerige stille Japanse eilanden: Amsterdam. Gekrioel van rolkoffermenners langs de grachten, toeristen poserend bij kunststoffen I AMsterdam-sculpturen, getapte Jordanezen, baardige hipsters, - er vielen nogal wat clichés te vermijden. Daarin is Janssen wonderwel geslaagd. Zoals zij kinderen portretteert, zo presenteert ze de hoofdstad: op geheel eigen, onnavolgbare wijze. Welke modes de stad ook overspoelen, Janssen vindt een soevereine kern.

Haar portretten in There Was a Child Went Forth (de titel is ontleend aan een gedicht van de Amerikaanse poëet Walt Whitman) zijn in zekere zin vertrouwd en tegelijk radicaal anders dan we van haar gewend zijn. Gebleven zijn de zorgvuldige blik waarmee ze de kinderen observeert, haar vermogen om hun karakteristieken (een houding, een gebaar, een intense dan wel dromerige blik) op de foto te vangen en ze tot intrigerende, enigszins geheimzinnige individuen te maken. Niet voor niets doen veel van haar vroegere portretten denken aan renaissancistische beeltenissen van heiligen.

Bergen, 2016Beeld Cuny Janssen

Toegepaste traagheid

Het gebruik van een technische camera vergt geduld van model én fotograaf, omdat de tweede het toestel secuur moet instellen voor elke opname en de eerste niet anders kan dan die tijdrovende bezigheden lijdzaam af te wachten. Het voordeel van deze werkwijze is dat het model zich op zijn gemak voelt, het masker van de pose laat vallen (zo tegenovergesteld aan de selfie) en de fotograaf een blik in het hart gunt.

Iedereen kent het resultaat van die doeltreffend toegepaste traagheid uit het werk van de oppermeester in de portretfotografie: Rineke Dijkstra. De Amerikaanse Sally Mann gebruikte een enigszins vergelijkbare oude platencamera om het leven van haar opgroeiende kinderen op ongekend intieme wijze vast te leggen.

Janssen gebruikt de technisch omslachtige apparatuur nu ook in dynamische omstandigheden. Op de cover van een van de drie boekdelen zijn twee meisjes geconcentreerd bezig een dode rat, neergelegd op de spade waarmee een diertjesgraf is gegraven, ter aarde te bestellen. Op andere foto's wroeten kinderen in de aarde van een kruidentuintje, doen een spel op een veld in het park, krijten tekeningen en sommetjes op een schoolbord.

Twee meisjes zijn geconcentreerd bezig met een dode rat te begraven.Beeld Cuny Janssen

Natuurbeleving

Janssen heeft voor dit project de afgelopen jaren veelvuldig gewerkt op de basisschool van haar (niet als zodanig herkenbare) kinderen; een 'vrije', antroposofische school waar veel aandacht is voor natuurbeleving, samenspel en persoonlijke ontwikkeling. Aspecten in het onderwijs die zij dankbaar benut in haar foto's, en op veel minder zoetsappige wijze dan de door sommigen als soft beschouwde antroposofische inslag doet vermoeden. Zoals de kinderen met elkaar spelen en leren, zonder waarneembaar aanwezige volwassenen in hun omgeving, genieten ze niet alleen een grote persoonlijke vrijheid maar lijken ze ook nogal op zichzelf en elkaar aangewezen.

Sommige foto's dragen ook een zekere dreiging in zich. Een festiviteit met een draak (in feite een lange lap stof waaronder een rij kinderen schuilgaat) roept behalve vrolijke associaties verrassenderwijs ook sombere gedachten op over de macabere verkleedpartijen van de Ku Klux Klan, of de terreurdreiging in Europa.

Een uitje naar een boerderij, waarbij een klasje is samengeperst in een veewagen achter een tractor, heeft ondanks de weidse omgeving iets benauwends, alsof het vluchtelingen of gedeporteerden betreft. De beelden zijn voor meer uitleg en associaties vatbaar - wat ze, ook al omdat ze niet worden vergezeld van bijschriften, raadselachtig en minder eenduidig maakt dan reportagefotografie.

Afgeladen in een veekar.Beeld Cuny Janssen

Rust in de grote stad

Janssen richt haar lens niet op de drukte, maar juist op de rust, die ook in de grote stad te vinden is. In parken, onder treurwilgen langs vaarten en grachten, in de schaduw van een oude eik op het Weteringcircuit waar de trams langsgieren.

De stadsfoto's wisselen de beelden af met die van de kinderen, zodat je als kijker hun leefsfeer wordt binnengezogen. De stadsgezichten zijn minder idyllisch dan de schijnbaar ongerepte landschappen die Janssen in eerdere boeken publiceerde. Doorleefder - volwassener, zou je kunnen zeggen, als die term op landschap van toepassing kan zijn.

Interessante fotografie geeft behalve het onderwerp ook iets weer van de ziel van de fotograaf en dat lijkt in het geval van A Child... opnieuw aangetoond.

Vondelpark, Amsterdam 2013.Beeld Cuny Janssen

Diepgravende reflectie

Janssens wat argeloos begonnen missie is uitgegroeid tot een diepgravende reflectie op het kinderleven in de moderne stad. Dat is speels, zeker, maar niet zonder gevaren en dreigingen. Een besef dat iedere ouder onder ogen moet zien - de fotograaf klaarblijkelijk niet het minst. Haar zorgen werpen een melancholiek licht over het leven dat aanvankelijk zo puur en zorgeloos leek.

Het drieluik van Cuny Janssen is gedrukt bij LenoirSchuring in Amsterdam, dat voor deze uitgave een eervolle vermelding verdient. Zo genuanceerd en met diepte gedrukt, verdient eigenlijk elke foto het om te worden ingelijst. Zozeer dat je je haast afvraagt waarom je nog een originele, veel duurdere print zou aanschaffen. Een reden zou kunnen zijn dat je het niet over je hart kunt verkrijgen het ritme en de balans van de boeken teniet te doen door er één foto uit te halen.

De ogen van Rembrandt

De internationaal hoog aangeschreven Amerikaanse fotograaf Robert Adams wijdt in zijn nieuwe bundel Art Can Help een van zijn essays aan Cuny Janssen. Hij bespreekt een dubbelportret van Janssens dochter en de grootmoeder van haar kind: Het meisje heeft de ogen van Rembrandt; het gezicht van de grootmoeder herinnert hem aan 'veel wat prachtig is in Hollandse portretten'. Janssens naam prijkt tussen die van fotografen als Julia Margaret Cameron, Dorothea Lange en Garry Winogrand.

Robert Adams: Art Can Help, Yale University Press, $25.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden