Cultuurschok op school

De multiculturele samenleving in het onderwijs ligt nog flink ver in het verschiet. Ouders leren omgaan met de voors en tegens van witte, zwarte en grijze scholen....

ZWARTE SCHOLEN worden zwarter en witte scholen worden witter. De laatste twee jaar is het aantal zwarte scholen met tien procent gestegen. In een op de zes steden staat al een zwarte school. Forum, het Instituut voor Multiculturele ontwikkeling, vreest dat er over vijf jaar alleen nog aparte blanke en zwarte scholen zijn.

In het onderwijs lijkt de zo gewenste multiculturele samenleving verder weg dan ooit. Het valt ouders ook moeilijk aan te rekenen dat ze prioriteit geven aan de ontplooiingskansen van hun kind of kinderen. Integratie is een groot goed, maar niemand wil dat zijn kind vereenzaamt op het schoolplein waar de voertaal Turks en Marokkaans is. En dan hebben we het nog niet eens over de kwaliteit van het onderwijs.

Toch zijn er uitzonderingen. De Amsterdamse filmmaker Diego Pos koos voor zijn zoon Taco een zwarte buurtschool: de Westerparkschool. 'We wonen in een gemengde buurt, in een gemengde stad. Ik kom zelf uit een gemengd huwelijk en waarom dan niet naar een gemengde school?'

Zelf zat hij ook op een gemengd schooltje in Suriname met creolen, javanen, hindoes en blanken. 'En dat heeft me bepaald geen slecht gedaan.' Bovendien ging de voorkeur van Diego en zijn vrouw Sasja uit naar een buurtschool. 'Het sociale element speelde de hoofdrol. We willen dat Paco vriendjes heeft in de buurt.'

Toen Paco naar de Westerparkschool ging was zeventig procent van de leerlingen allochtoon. 'Dat was wel zo'n beetje mijn ondergrens, eerlijk gezegd. Anders word je zo'n kleine minderheid dat je nauwelijks nog Nederlands hoort.'

Inmiddels zit Paco tweeënhalf jaar op school. Diego en Sasja hebben geen moment spijt gehad van hun keuze. 'Hij speelt met al zijn klasgenootjes even makkelijk. Ze komen allemaal bij elkaar over de vloer - ook al is dat bij elkaar spelen een typisch Nederlands verschijnsel. Alleen vinden de Marokkaanse moeders het jammer als mijn zoon weer eens weinig of niets bij ze heeft gegeten. Dat druist tegen hun gevoel van gastvrijheid in.'

Voor zwarte scholen is het moeilijker om de kwaliteit van het onderwijs op peil te houden. Maar daar ligt Diego Pos niet wakker van. Zelf had hij een 'dijk' van een taalachterstand toen hij op zijn achtste van Suriname naar Nederland kwam. 'Die had ik in een mum van een tijd ingelopen. Lezen en schrijven leert Paco toch wel. Dat gaat bijna vanzelf als je in een hoog opgeleid nest wordt grootgebracht. Het pedagogisch klimaat op een school vind ik minstens zo belangrijk, zo niet belangrijker. En wat dat betreft hebben we een uitstekende keuze gemaakt.'

Steeds meer gemeenten proberen ouders bij hun schoolkeuze zo te beïnvloeden dat het ontstaan van zwarte scholen tegen wordt gegaan - of dat het verschijnsel van zijn scherpe kantjes wordt ontdaan.

Ook Zaandam probeert ouders een beetje bij te sturen. Heel omzichtig, want dwang is niet mogelijk en de vrijheid van schoolkeuze wordt in ons land ervaren als een groot goed.

Ferry Visser en Gea Kistemaker wonen in Zaandam. Hij is zeefdrukker, zij van huis uit arbeidsconsulente maar tijdelijk zonder baan. Toen hun zoon Rijk vier jaar werd, lag het voor de hand dat hij naar de buurtschool zou gaan. 'Ik zag natuurlijk wel dat de buurtschool overwegend Turks was, maar we zagen het niet als een onoverkomelijk bezwaar', vertelt Gea. 'Ik schat dat driekwart van de leerlingen allochtoon was. Daar stond tegen over dat het een leuke school was, een Jenaplan-school. Rijk kreeg bovendien een hele lieve juf.'

Toch zagen Gea en Ferry zich gedwongen hun zoon twee jaar later op een andere, wittere school te doen. 'Hij kwam echt in een isolement terecht. Er kwamen nooit vriendjes over de vloer en zelfs zijn beste vriendinnetje, een Turks meisje dat een beetje over hem moederde, mocht hier niet spelen. Rijk is al geen kind dat makkelijk vriendschappen sluit. Sociaal-emotioneel bleef hij achter, dat was zo helder als glas.'

Gea zelf raakte teleurgesteld door het gebrek aan contact met andere ouders. De betrokkenheid van de allochtone ouders bij de school was volgens haar nihil. 'Sommige moeders gooiden de werkstukjes van hun kinderen al vóór het verlaten van de klas in de prullenbak. Dat stemde ook de leerkrachten wel eens erg bitter.'

Toen voor de grote vakantie bekend werd gemaakt bij welke groep haar zoon werd ingedeeld, barstte voor Gea de bom. 'In zijn nieuwe groep zat geen enkel ander Nederlands kind. Dat ging me te ver. Ik denk dat de school hem een soort voortrekkersrol wilde laten vervullen. Dat is misschien wel goed voor de school, maar niet voor mijn kind.'

Op de nieuwe school is Rijk helemaal opgebloeid. 'In één jaar tijd is hij echt stukken minder verlegen geworden. Hij heeft meer zelfvertrouwen gekregen. En wij zijn ook helemaal opgebloeid. Het is toch wel prettig als je op het schoolplein ervaringen kan uitwisselen met andere moeders.' Voor allochtone leerlingen is het belangrijk dat hun school niet té zwart wordt. Want kinderen leren op school ook van elkaar. Daarom is de taalachterstand van allochtone kinderen op zwarte scholen doorgaans groter dan die van allochtone kinderen op 'grijze' scholen. Voor een kleine voorhoede van allochtone ouders is dat inmiddels een reden om ook kritisch naar de kleur van hun school te kijken.

Toen zijn oudste naar school moest, koos A. Laayatie automatisch voor de dichtstbijzijnde school in de Amsterdamse Pijp. Laayatie, van Turkse afkomst en werkzaak als conciërge in een peuterspeelzaal, vond het zes jaar geleden geen enkel bezwaar dat zijn zoon Abdelahy voornamelijk met land- en taalgenoten in de schoolbankjes zat. Ook zijn dochters Aicha en Fatima stuurde hij naar diezelfde buurtschool. 'Mensen zijn mensen. Maakt niks uit', vindt Laayatie. Toch viel de school hem erg tegen.

'Daar kwamen heel weinig mensen op ouderavonden. Mensen geven geen aandacht aan de kinderen. Vooral Turkse en Marokkaanse kinderen zitten op die school.' Het antwoord van de school daarop was de leerlingen ook ná schooltijd onderdak en activiteiten aan te bieden. 'De school zei tegen ons: U kunt de kinderen tot acht uur s' avonds bij ons laten. Eén man maakte toen een grap. Als u er nou een paar bedden bij zet, hoeven we ze nooit meer te komen halen. Dat vind ik geen goed systeem.'

Laayatie twijfelde ook of zijn kinderen wel genoeg vorderingen maakten, ook al zei de school dat hij zich geen zorgen hoefde te maken. 'Ik ging wel klagen. Ook bij het stadsdeel. Maar als je met weinig ouders bent, luisteren ze niet. Dan heb je geen macht.'

Na zes jaar besloot Laayatie een andere school te zoeken. 'Wij zijn vrij. Als ik niet tevreden ben met mijn school, ga ik naar een andere. Dat mag.' Hij is gelukkig met zijn keuze. Op de nieuwe school werden zijn kinderen getest. 'En wat bleek? Zij moeten extra huiswerk doen omdat ze achter waren. Die oude school is niet eerlijk geweest.'

De onderwijskundige definitie van een zwarte school is dat tenminste vijftig procent van de leerlingen allochtoon is. In de definitie van het Instituut voor Toegepaste Sociologie in Nijmegen is een school zwart als tenminste 75 procent van de leerlingen allochtoon. Dertig procent van de allochtone kinderen tot twaalf jaar zit op zo'n zwarte school.

In de volksmond is een zwarte school weer heel wat anders. Ouders en leerkrachten vinden een school zwart als die gedomineerd wordt door Turkse of Marokkaanse leerlingen. Dat is niet toevallig, want dat zijn doorgaans de allochtonen met de grootste leerachterstanden. De nieuwe school waar de Turkse conciërge Laayatie voor heeft gekozen is net zo zwart als de school in de Pijp waar hij zo ontevreden over was. Het verschil is dat de nieuwe school veel meer verschillende nationaliteiten herbergt.

De Westerparkschool waar Paco Pos het zo naar zijn zin heeft, wordt ondertussen steeds witter. Een paar jaar geleden kreeg de school bezoek van een handvol Nederlandse ouderparen die hun zes kinderen allemaal tegelijk op de Westerparkschool wilden doen. Op voorwaarde dat ze in één klas zouden komen. Sindsdien stromen de Nederlandse aanmeldingen binnen.

De multiculturele samenleving in het onderwijs komt er niet vanzelf. Tegelijkertijd hebben we de schoolkeuzevrijheid zo hoog in ons vaandel staan, dat dwang ondenkbaar is. Het enige dat er overblijft is dat allochtone ouders emanciperen, de schoolkeuzevrijheid ontdekken en er massaal gebruik van gaan maken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden