Reportage

Cubanen zijn dankbaar, maar hopen op meer zelfstandigheid

Zondag zetten de Cubanen de as van Fidel Castro bij in Santiago. Zijn nu ook de idealen van de revolutie begraven? Op het platteland lopen de meningen uiteen, in en buiten de coöperatie.

Kleine ondernemers, zoals deze kapper, krijgen in het Cuba na Fidel meer kansen een bescheiden bedrijf op te zetten. Beeld AP

Eliser Cruz heeft 32 koeien. Drie daarvan geven bijna geen melk meer en hij wil ze laten slachten zodat het vlees nog wat oplevert. 'Maar de regering koopt op dit moment geen koeien', aldus de boer. 'En het is verboden aan particulieren te verkopen.'

De dieren worden ouder, magerder en steeds minder waard. Toch peinst Cruz er niet over zelf de slachtbijl ter hand te nemen. 'Op het doden van een koe staat 25 jaar gevangenisstraf.'

Cruz (43) is geboren en getogen in Mártires de Barbados (Martelaren van Barbados), een dorpje nabij de Cubaanse stad Cienfuegos. Naast melk produceert hij tomaten en bonen. De meeste boeren in Cuba nemen deel in staatscoöperaties, Cruz werkt voor zichzelf. Desondanks is hij verplicht het grootste deel van zijn productie aan de staat te verkopen. 'De prijzen liggen vast', aldus de boer.

Hij zou graag groeien, als ondernemer, maar dat is lastig in het socialistische land, dat gebukt gaat onder het Amerikaanse handelsembargo. 'Particulieren mogen geen landbouwvoertuigen kopen', vertelt hij. 'Tenzij ze van voor de revolutie stammen.'

Cruz ploegt zijn land daarom met een os. Hij heeft ook geen toegang tot kunstmest of landbouwgif. 'Ik zou veel meer kunnen produceren', zegt hij. 'Maar ik moet roeien met de riemen die ik heb.'

Toch is Cruz een gelukkig man. Zijn kinderen gaan naar school in de onberispelijke uniformen van de staat, en krijgen daar iedere dag een gratis maaltijd. Er is een verpleegkundige die iedere ochtend spreekuur houdt in het dorp en patiënten zo nodig doorverwijst naar het ziekenhuis in de stad. De huizen in het dorp zijn stevig en ruim, er is nauwelijks criminaliteit, en op 2 kilometer lopen ligt de azuurblauwe Caribische zee. 'Het leven is hier goed', aldus Cruz. 'Dankzij Fidel.'

Grootgrondbezitters

Zondag wordt de as van de Cubaanse oud-president Fidel Castro begraven. Castro versloeg in 1959 met zijn guerrillaleger dictator Fulgencio Batista en vormde het Caribische eiland om tot een socialistische heilstaat. Na bijna een halve eeuw aan de macht werd Fidel ziek en in 2008 nam zijn broer Raúl het stokje over. Raúl voerde enkele economische hervormingen door, maar is verder trouw gebleven aan het beleid van Fidel.

De ouderen denken met afgrijzen terug aan de tijd van Batista, toen de plattelandsbevolking voor een hongerloon voor grootgrondbezitters op suikerplantages werkte en een groot deel van de bevolking in extreme armoede verkeerde. Fidel onteigende de landbouwgrond en verdeelde het gebruiksrecht over de plattelandsbewoners.

Tekst gaat verder onder de foto.

Taxi's, restaurants, kappers: ze betalen fors belasting, maar mogen hun winst houden sinds Raúl Castro aan het roer staat. Beeld reuters

Hij nationaliseerde banken en bedrijven en er kwamen bonnenboekjes voor onder meer eten en kleding. 'We geven niet de restjes weg, maar verdelen alles wat we hebben', aldus het motto van Fidels revolutie.

Na ruim een halve eeuw socialisme worden Cubanen gemiddeld 79 jaar, vijf jaar ouder dan de bevolking in Brazilië of het nabijgelegen Jamaica. Ook op andere terreinen presteert Cuba stukken beter dan andere landen in Latijns-Amerika. Analfabetisme is uitgebannen, en de kindersterfte is met 5,5 per duizend inwoners de laagste in de regio.

Alle kinderen gaan naar school en hebben vrije toegang tot muziek en sportonderwijs. Gezondheidszorg is gratis en de criminaliteitscijfers zijn met afstand het laagst van Latijns-Amerika.

Politieke gevangenen

Er is ook een keerzijde. De Castro's hebben een totalitair systeem gecreëerd. Alle facetten van het leven zijn aan strikte regels gebonden en wie zich daar niet bij neerlegt heeft een groot probleem. 'Op dit moment zijn er ongeveer honderd politieke gevangenen in Cuba', zegt Gerardo Sánchez, vicepresident van de Cubaanse mensenrechtencommissie. 'Er is geen vrije pers, andersdenkenden worden uitgesloten van de arbeidsmarkt.' Hoewel al tien jaar niet meer uitgevoerd, behoort de doodstraf nog altijd tot de mogelijkheden in Cuba.

Van de 11 miljoen Cubanen wonen er 2 miljoen in het buitenland. 'Iedereen met ambitie wil weg', aldus Sánchez. Volgens de mensenrechtenactivist is ook het landbouwbeleid van de Castro's mislukt. 'Het was een goed idee de grond te nationaliseren', zegt hij. 'Maar de ijzeren greep van de regering doodt alle ondernemingslust, de boeren produceren bijna niets.'

Nathan Blecharczyk, mede-oprichter van Airbnb, stapt uit een taxi in Cuba. Hij ziet kansen op het geliberaliseerde eiland. Beeld ap

Embargo

De productiviteit in Cuba is inderdaad ontzettend laag. Er heerst grote schaarste aan zo'n beetje alles. Volgens de regering is dat volledig te wijten aan het handelsembargo, maar het is zeker ook inherent aan het systeem. Want waarom zou je harder werken als je inkomen toch hetzelfde blijft? Waarom zou je proberen betere kwaliteit te leveren, als de prijs van je producten van tevoren is vastgesteld?

Sinds Raúl aan de macht is gekomen is er wat meer economische vrijheid. In steeds meer sectoren is privé-ondernemerschap toegestaan. Taxi's, restaurants, kappers: ze betalen een flinke maandelijkse belasting, maar mogen hun winst zelf houden. Ook boer Cruz heeft meer bewegingsruimte gekregen. Hij moet het grootste deel van zijn productie verkopen aan de staat, maar wat hij overhoudt mag hij nu aan particulieren verkopen.

Velden van de coöperatie

Cruz verdient gemiddeld 60 euro per maand, een stuk meer dan de boeren die voor de coöperatie werken. 'Maar ik werk ook veel harder', zegt Cruz, terwijl hij vol trots zijn veld met bonenplanten laat zien. Hij heeft zelf een systeem aangelegd dat water uit de rivier pompt en zijn velden besproeit. 'Je moet creatief zijn', zegt hij. 'Dan is er best veel mogelijk.'

Cruz' land is omringd door de velden van de staatscoöperatie, waarbij ruim honderd boeren zijn aangesloten. Die coöperatie produceert mango's en citrusvruchten, maar een groot deel van de grond ligt braak. 'We zouden efficiënter kunnen zijn', erkent Maria del Carmen Rodriguez, verantwoordelijk voor de financiën van de cooperatie. 'Maar het is hard werken en door het embargo is er gebrek aan materieel.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Osmani Barsaga oogst sla op een boerderijtje annex groentewinkeltje. Wat een boer na afdracht aan de staat overhoudt mag hij aan particulieren verkopen. Beeld Getty Images

Rodriguez is als een van de weinigen vandaag aan het werk. 'Gisteren zijn alle werknemers naar Cienfuegos gegaan om een laatste groet te brengen aan Fidel', legt ze uit. 'We waren pas laat thuis, dus vandaag doen we rustig aan.'

Haar collega Ana Maris Gonzalez van de administratieafdeling probeert een stokoude computer aan de praat te krijgen, maar het bakbeest reageert nergens meer op. 'Ik heb weken geleden de reparateur al gebeld', zegt ze met een diepe zucht.

Beide vrouwen zijn zeer te spreken over het Cubaanse systeem. 'We verdienen weinig, maar we krijgen veel gratis', aldus Rodriguez. 'Het is wel jammer dat we nooit op reis kunnen', zegt Gonzalez. 'Ik zou zo graag eens een ander land zien, maar ons salaris is elders niks waard.'

De dames vertellen enthousiast over de snelkookpannen die Fidel in 2005 uitdeelde. 'Die pan heeft mijn leven veranderd', zegt Rodriguez met stralende ogen. Fidel wilde met de pannen de tijd die vrouwen in de keuken doorbrengen verminderen en zo de productiviteit verhogen. 'Hij heeft persoonlijk op tv uitgelegd hoe we ze moeten gebruiken', aldus Rodriguez.

Hervormingen

'De geschiedenis zal me vrijpleiten', zei Fidel toen hij begin jaren vijftig in de gevangenis belandde na een mislukte poging een legerbasis in te nemen. 'Ik vraag me af of dat zo is', zegt Sánchez van de Mensenrechtencommissie. 'We zullen nooit weten hoe Cuba er vandaag uit had gezien als Fidel er niet was geweest.'

Sánchez hoopt dat Fidel Castro's dood zal leiden tot meer hervormingen. 'Fidel drukte tot het einde toe een stempel op het beleid', zegt de activist. Hij verwacht niet dat er snel vrije verkiezingen komen. 'De machthebbers zijn doodsbang dat democratisering het eind inluidt van het socialisme in Cuba', zegt hij. 'Maar misschien leidt het wel tot een betere versie van het socialisme.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.