Cuba gaat drie stappen vooruit, twee stappen terug

Het is vandaag de laatste dag dat Raúl Castro (86) president is van Cuba. Uiterlijk morgen treedt zijn opvolger aan, die nog door het parlement moet worden gekozen. Nadat Raúl in 2006 het stokje overnam van zijn broer Fidel, heeft hij de deur naar de 21e eeuw van het slot gehaald. Die opent zich nu tergend langzaam, en met piepende scharnieren.

Raúls aftreden komt niet als een verrassing: hij heeft zelf bepaald dat een president maximaal twee termijnen aan mag blijven. In tegenstelling tot Fidel, die maar liefst 47 jaar aan het roer bleef. Het parlement komt vandaag en morgen samen, wanneer de 605 politici, allemaal van de Communistische Partij Cuba (PCC), uit de eigen gelederen Raúls opvolger kiezen. Waarschijnlijk wordt dat 57-jarige Miguel Díaz-Canel, die al vice-president is sinds 2013.

Raúl gaat de boeken in als de man die na een halve eeuw Koude Oorlog de diplomatieke relatie herstelde met de Verenigde Staten. Maar ook in het binnenlandse beleid heeft hij ingrijpende veranderingen doorgevoerd. Hij maakte een einde aan het anti-marktfundamentalisme dat het Cuba van Fidel kenmerkte, en omarmde de markt als middel om economische vooruitgang te bereiken.

In 2011 presenteerde hij een voor Cubaanse begrippen progressief pakket aan hervormingen. De bevolking kreeg volop mogelijkheden een eigen bedrijfje te beginnen. Er kwamen private fruitkramen, taxi's, kappers, restaurants, zelfs fitnesscentra. Cubanen mogen nu hun auto of huis verkopen, en kamers verhuren aan toeristen.

Ook de regels voor Cubanen die naar het buitenland willen, of juist terug willen keren naar het socialistische eiland, zijn versoepeld. Raúl heeft mobiele telefonie mogelijk gemaakt, zorgde voor (beperkte) internettoegang, en heeft het land opengesteld voor buitenlandse investeerders. De Cubanen koesteren hun nieuw verworven vrijheden, maar het gaat ze allemaal veel de langzaam. ‘We gaan drie passen vooruit, en twee stappen terug’, klinkt het zuchtend in de straten van Havana.

Want veel van Raúls hervormingen zijn ergens halverwege vastgelopen, en de belastingen voor de kersverse ondernemers zijn torenhoog. Daarnaast zijn de regels onduidelijk en voortdurend aan verandering onderhevig. Vorig jaar besloot de regering plotseling om geen nieuwe vergunningen meer af te geven voor ondernemers. Alle aanvragen zijn bevroren omdat nieuwe regels in de maak zijn, aldus de verklaring.

Dit soort bokkensprongen tonen aan dat de Cubaanse machthebbers op zoek zijn naar de juiste balans. Want enerzijds is het voor de economie noodzakelijk de markt toe te laten op het eiland, anderzijds zijn de partijleiders als de dood voor de emancipatie die dat met zich mee brengt. Ruim 10 procent van de bevolking werkt inmiddels in de private sector, een onbekend aantal anderen beunt in zijn vrije tijd bij om het karige staatssalaris aan te vullen.

Een onafhankelijkere bevolking is mondiger, en moeilijker te controleren. Dus zodra het te snel gaat, trappen de partijdinosaurussen op de rem. Ook managers van staatsbedrijven, onder wie veel militairen, volgen de hervormingen met argusogen. Zij zien hun monopoliepositie bedreigd en hebben geen belang bij een meer competitieve en transparante economie.

Want alle hervormingen ten spijt, Cuba blijft een totalitaire staat met een wurgende sociale controle. In de regionale verkiezingen vorig jaar probeerden een aantal onafhankelijke kandidaten deel te nemen, maar ze hebben de kieslijst niet eens gehaald. Er is geen vrije pers. Niet al te kritische bloggers worden nu wel getolereerd, maar ze opereren nog altijd in de illegaliteit.

Raúl Castro verdwijnt nog niet helemaal van het toneel. Als zijn gezondheid het toelaat, blijft hij tot 2021 partijvoorzitter. Ook is hij nog bevelhebber van de strijdkrachten. Raúl heeft de transitie naar een Cuba zonder Castro’s de afgelopen jaren zorgvuldig voorbereid en minutieus gepland. Aan de nieuwe president de taak om de hervormingen voort te zetten, met voorlopig Raúls priemende ogen in zijn nek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.