Cruijff zweefde als voetballer en als revolutionair

Meer nog dan de trainer aan de zijlijn dirigeerde Johan Cruijff zijn ploeggenoten. Al werd een enkeling soms gek van het 'gezeik'.

Beeld Erwin Olaf

In mei 1987 neemt Johan Cruijff het woord op het bordes van de Stadsschouwburg in Amsterdam. Zijn ploeg Ajax wordt gehuldigd na het winnen van de Europa Cup voor bekerwinnaars en Cruijff spreekt de hoop uit dat de 'echte' Cup snel zal volgen. Daarvoor moet hij nog vijf jaar wachten en hij wint hem met het 'Dream Team' van Barcelona.

Cruijff had geen trainersopleiding nodig om coach te worden, hij kreeg het diploma cadeau van de KNVB. Toch is hij altijd coach geweest, wat hem betreft in bijna elke sport. Onvergetelijk is zijn bezoek aan de hockeyers tijdens de Olympische Spelen van Barcelona in 1992. Cruijff heeft nooit een stick in handen gehad, maar geeft iedere speler tips. Het positiespel is bij het hockey niet veel anders dan in het voetbal, doceert Cruijff. Niemand spreekt hem tegen.

In 1980 is Cruijff gestopt als speler van Ajax, wanneer hij vanaf de tribunes afdaalt naar de dug-out om coach Leo Beenhakker ongevraagd van advies te voorzien. In zijn biografie beschrijft 'Don Leo' de pijnlijke scène. 'Cruijff zegt: 'Tscheu la Ling eruit'. Dat doe ik niet en Ling scoort twee keer.' Ajax wint met 5-3 van FC Twente na een achterstand van 3-1, alsof Cruijff het verlossende woord had gesproken.

Totaalvoetbal

Cruijff was al een levende legende als speler en hij werd het ook als coach van Barcelona, de club die hij verhief tot een symbool van Catalaanse trots. In Spanje was Cruijff veel meer dan voetballer en trainer. In de documentaire En un momento dado uit 2004 laat Ramón Gieling zien hoe Cruijff het achtergestelde Catalonië zijn identiteit teruggaf. Hij verrijkte zelfs de taal met zijn onnavolgbare verbasteringen als 'vellenkip' in plaats van kippenvel.

Met Rinus Michels had Cruijff bij Ajax, Oranje en Barcelona het 'totaalvoetbal' vormgegeven en die revolutie zette hij voort als coach. Cruijff leerde zelfs keepers voetballen. Zijn totaalvoetbal gold als een perpetuum mobile, waarbij alle elf spelers door elkaar heen dansten.

Tussen 1988 en 1996 won Cruijff alles met Barcelona, waaronder vier Spaanse titels en in 1992 de Europa Cup 1, na die befaamde pegel van Ronald Koeman in de finale tegen Sampdoria. Het Barcelona van toen was de kraamkamer van oud-speler en coach Pep Guardiola, die Cruijff als zijn leermeester beschouwt.

'Gezeik'

Er is een rechte lijn te trekken van Cruijffs totaalvoetbal naar het 'tiki-taka' van zijn voormalige pupil Guardiola. 'Cruijff ontwierp de kapel, wij mochten hem later bijschilderen', zo formuleerde Guardiola zijn betekenis voor Barcelona. 'Hij heeft ons verliefd laten worden op zijn manier van spelen.'

De spelers werden soms knettergek van zijn voortdurende 'gezeik', zoals Frank Rijkaard hem ooit bij Ajax woedend toebeet. Toch is Cruijff de gids geweest van een generatie topspelers uit de jaren zeventig en tachtig die later trainer werden.

Cruijff was al revolutionair als speler. Zijn beroemde doelpunt op 2 januari 1972 tegen ADO, toen FC Den Haag, is de perfecte illustratie van de gratie en elegantie, waarmee Cruijff het voetbal een nieuwe dimensie gaf. Met een bandje van zijn kousen in de hand omspeelt hij Kees Weimar door de bal in een vloeiende beweging uit de lucht te plukken. Cruijff schat als een wiskundige de curve in, kaatst met de buitenkant van zijn rechtervoet langs Weimar en passeert doelman Ton Thie met een verfijnde krul.

Beeld Erwin Olaf

Revolutionair

Hij maakte 291 doelpunten in 520 duels, de meeste voor Ajax. Cruijff deed dingen op een voetbalveld die niemand voor mogelijk hield. Zo maakte hij van de strafschop tegen Helmond Sport in 1982 een drieluik met Jesper Olsen.

Kort voor zijn dood in 1971 verscheen het interview van schrijver Godfried Bomans met Johan Cruijff in Elsevier. Hij beschreef hem als een engel, omdat de aanvaller van Ajax evenmin aan de zwaartekracht onderhevig leek. 'Ik heb mij telkens verwonderd dat hij na afloop gewoon met de anderen mee het veld afliep en niet opsteeg en over de tribunes aan de einder verdween.'

Cruijff zweefde als voetballer, maar was in de jaren zeventig tevens de revolutionair, die de modernisering van de samenleving verbeeldde. Met zijn lange haren was hij de apostel van de vernieuwing. En hij tartte de KNVB door het fenomeen zaakwaarnemer te introduceren, zijn roemruchte schoonvader Cor Coster. Profs dienden voortaan als topartiesten te worden betaald.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden