Cruijff in '74: langharig popidool en onbetwiste leider

Op het WK neemt Johan Cruijff het elftal op sleeptouw. Eist de ballen op, dirigeert ploeggenoten naar de juiste plek en voorziet ze van beslissende passes. Dat de finale tegen Duitsland verloren gaat, doet niets af aan zijn vanzelfsprekende leiderschap.

De WK-finale tussen Nederland en West-Duitsland, 1974: Johan Cruijff snelt door de Duitse verdediging. Links Paul Breitner en rechts Berti Vogts die een tackle inzet.Beeld anp

'Ik heb vroeger altijd gedacht dat Cruijff een van de beste voetballers was. Ik heb me vergist. Cruijff is de beste voetballer aller tijden.' Willem van Hanegem is in de jaren zeventig van de vorige eeuw zelf ook een gerenommeerde voetballer. Met hem in de hoofdrol verovert Feyenoord in 1970 de Europa Cup 1. Maar in de zomer van 1974 geeft Van Hanegem, toch een eigengereid type, die hoofdrol prijs. 'Logisch. Iedereen doet dat bij dit wereldkampioenschap', zegt hij in het weekblad Voetbal International.

Willem van Hanegem erkent daarmee het meesterschap van Cruijff, daags na de gewonnen wedstrijd tegen Argentinië. Het wordt 4-0 en een piekfijne demonstratie van dat meesterschap.

Al na tien minuten neemt Johan Cruijff het eerste doelpunt voor zijn rekening nadat Van Hanegem hem met een lob heeft vrijgespeeld. Nog in de lucht neemt Cruijff de bal met rechts aan, omspeelt doelman Carnevali in één vloeiende beweging en schuift de bal met zijn linkervoet in het lege doel.

Moeizame kwalificatie

Dezelfde voet verzendt in de tweede helft een uitgekiende pass waaruit Johnny Rep koppend scoort. Dat is de derde. Vervolgens is de laatste weer voor rekening van de meester en het is er een voor de eeuwigheid. Van Hanegem is op de Argentijnse keeper gestuit. De bal vliegt helemaal naar links en Cruijff retourneert hem in één keer, nu weer met rechts. De afstand is groot, de hoek scherp en de precisie dodelijk. Een doelpunt schitterend in achteloosheid.

Die zomer van 1974 betekende de geboorte van een voetbalnatie. Voor het eerst sinds 1938 heeft Nederland zich gekwalificeerd voor de eindronde, nota bene met de hakken over de sloot. De beslissende wedstrijd tegen België eindigt in 0-0.

In clubverband zijn Ajax en Feyenoord al een paar jaar toonaangevend, maar in nationaal verband wil het niet lukken. Niets wijst erop dat het in de zomer van 1974 anders zal zijn. Na de moeizame kwalificatie zijn de oefenwedstrijden ook geen succes. De laatste, tegen Roemenië, eindigt in 0-0.

Tekst gaat verder onder de foto.

Opstelling Nederland voor wedstrijd tegen Belgie. Staand v.l.n.r.: Hulshoff, Schrijvers, Mansveld, Suurbier, Neeskens, Krol. Zittend v.l.n.r.: Haan, Cruijff, Muhren, Rep, Rensenbrink.Beeld anp

Rinus Michels

Tien dagen voor het begin van het WK is de stemming nog beneden nul. Johan Cruijff, die wegens een blessure toeschouwer is, ergert zich dood. 'Wat betekent zo'n wereldkampioenschap eigenlijk nog voor Nederland? Als je op die oefenwedstrijden moet afgaan, zou je zeggen: kennelijk niets.'

De conceptie van de voetbalnatie moet dus tussen 5 juni en 15 juni hebben plaatsgevonden, ergens tussen Rotterdam en Hannover. Oranje begint het WK in West-Duitsland met vijf nieuwe spelers in vergelijking met het laatste oefenduel. Alleen Wim Suurbier, Arie Haan, Ruud Krol en Van Hanegem hebben hun positie behouden.

Als er bij de geboorten van voetbalnaties ook sprake is van een vader en een moeder, dan zijn dat in dit geval Rinus Michels en Johan Cruijff. De eerste is op het laatste moment aan de trainersstaf toegevoegd in een rol die in dat tijdsgewricht supervisor luidt. Hij is boven de geliefde maar laag geachte bondscoach Fahrdonc gesteld.

In het voorafgaande seizoen is Michels als trainer van Barcelona herenigd met Johan Cruijff. In die fase van zijn loopbaan zijn hun successen onlosmakelijk verbonden. Dat was zo bij Ajax, zo zal het bij Barcelona zijn en zo is het bij het Nederlands elftal.

Wim Rijsbergen noch John Rep kan een halve eeuw later iets zeggen over de rolverdeling. Rep: 'Geen idee wie wat bedacht heeft. Ik heb ze nooit samen zien overleggen. Als ze dat deden, dan gebeurde dat op een kamer in het hotel.'

Rijsbergen is een van de verrassende nieuwelingen bij het begin van het WK tegen Uruguay. De achterhoede is al die tijd een bron van zorg geweest, ook door blessures. De oplossing is in feite een vlucht naar voren. Wim Rijsbergen wordt in het centrum van de verdediging gekoppeld aan Arie Haan, eigenlijk middenvelder. Jan Jongbloed wordt geacht niet alleen als doelman laatste man te zijn.

Rijsbergen: 'Het was een combinatie die uit de omstandigheden was geboren. In feite speelden we 3-4-3. Arie Haan verdedigde nu eenmaal niet graag. Maar we waren allemaal behoorlijk snel. Dat scheelde natuurlijk.'

En ook behoorlijk hard, zoals journalist Ben de Graaf in de Volkskrant bij herhaling aantekent tijdens dat toenooi. 'Af en toe een schoppie uitdelen om de counter eruit te halen', zegt Wim Rijsbergen daarover met een grote grijns.

Michels (rechts) en Cruijff lopen van het veld af.Beeld Rechtenvrij

Clockwork Orange

Die achterhoede is volgens Rijsbergen bedacht in een potje tegen de amateurs, die buiten het zicht van het publiek worden gespeeld. Als de benjamin van het elftal wordt hij niet op de hoogte gesteld van tactische keuzen. 'Je dacht toch niet dat Michels of Cruijff zich met mij bezig hielden? Ik moest die en die man uitschakelen en dat was dat.'

Doordat de basis volgens Rijsbergen vertrouwd is, draait het elftal toch meteen als een geoliede machine. 'Clockwork Orange', schrijft de buitenlandse pers in een verwijzing naar de gelijknamige film. 'Die basis was Feyenoord en Ajax. We kenden elkaar door en door.'

In die beeldspraak is Johan Cruijff de smeerolie die het raderwerk optimaal doet functioneren. Hij heeft zichzelf een vrije rol toebedeeld en is daarin zowel uitblinker als dienstbaar tegelijkertijd. Eist de ballen op, dirigeert tijdens dat balbezit ploeggenoten naar de juiste plek en voorziet ze van beslissende passes.

Neem alleen al die wedstrijd tegen Zweden, de tweede in het toernooi. In de herinnering leeft die vooral voort als de mislukte wissel van Rob Rensenbrink voor Piet Keizer en de bloedeloze 0-0 die daaruit voortvloeit. Wie de samenvatting nog eens terugziet, zal opkijken van het arsenaal aan kansen. Allemaal hebben ze de handtekening van Johan Cruijff.

Lachwekkende stemming over de bondscoach

Zelf vond Johan Cruijff het 'lachwekkend', de stemming die hem in 1990 tot bondscoach moest maken voor het WK. Een spelersgroep die zijn eigen leider kiest? Dat kan niet en dat hoort niet. 'In een elftal spelen een paar bazen, zij praten tot op zekere hoogte mee. De anderen moeten hun mond houden. Zij mogen blij zijn dat ze meedoen', zei hij in Voetbal International.

De stemming kwam er nadat Thijs Libregts het veld moest ruimen. Hij had het Nederlands elftal naar het WK geloodst, maar zou vervolgens Ruud Gullit racistisch hebben bejegend.

Tijdens een door de KNVB belegde bijeenkomst mogen de internationals zich vervolgens uitspreken over zijn mogelijke opvolger. Daarbij scoort Cruijff het hoogst. Hij krijgt ook de steun van de 'bazen' in het elftal: Van Basten, Gullit en Rijkaard.

Maar Rinus Michels, bestuurslid technische zaken, zou er uit kinnesinne een stokje voor hebben gestoken. Leo Beenhakker wordt in 1990 de nieuwe bondscoach en dat zal hem tot de dag van vandaag spijten. Oranje gaat in Italië roemloos ten onder.

Rensenbrink, zelf toch ook een uitblinker bij zijn club Anderlecht, schikt zich in de ondergeschikte rol. John Rep: 'Hij moest steeds Johan om zich heen dulden als die weer eens naar links was uitgeweken. Voor mij en Neeskens was het juist geweldig. Wij konden telkens in het gat duiken dat Johan als spits liet vallen.'

In zijn boek Wij waren de besten over dat WK laat Auke Kok ook zijn licht schijnen over de rolverdeling tussen Michels en Cruijff. Op bladzijde 229: 'Michels zorgde voor gezag en structuur, zowel op als buiten het veld. Cruijff zorgde voor de speltechnische details.'

In de getuigenis van Arie Haan, verderop in het boek, is Rinus Michels de spreekwoordelijke sfinx. 'Michels heeft in die weken amper met me gesproken. Degene die veel tegen me praatte, was Johan Cruijff - in het veld.'

Kok heeft dan al vastgesteld dat Cruijff zich vlak voor het WK heeft voorgenomen er het beste van te maken. Kennelijk beseft hij net op tijd dat nationaal voetbal niet louter corvee is: het WK als mooiste podium voor een topvoetballer.

Langharig popidool

Dat die vonk ook op de anderen overslaat, is opvallend in het licht van de recente geschiedenis. De overgang van Ajax naar Barcelona is bepaald niet rimpelloos verlopen. De andere Ajacieden zijn het overheersende gedrag van Cruijff beu. Bij een stemming over het aanvoerderschap krijgt Keizer de voorkeur.

Rep: 'Ik had ook voor Pietje gestemd. Maar binnen Oranje speelde dat helemaal niet, in elk geval, toen niet meer. Johan was voor ons allemaal de vanzelfsprekende leider.'

Overigens slaat de vonk volgens Rep pas echt over in Hannover. De tribunes voor de wedstrijd tegen Uruguay blijken vol te zitten met een Nederlands legioen en het haastig gemonteerde uurwerk blijkt een clockwork orange. John Rep duikt twee keer in het gat dat Cruijff laat vallen. Oranje wint met 2-0.

Vanaf dat moment rolt het balletje. In nagenoeg dezelfde opstelling speelt het Nederlands elftal de ene na de andere tegenstander van de mat in wat totaalvoetbal zal heten. De spelers worden zelfs een rolmodel voor een generatie die zichzelf als vrijgevochten beschouwt. De Engelsman David Winner in zijn boek Briljant Oranje: 'De Nederlanders leken zo . . . wat is het woord?. . . Nederlands.'

Cruijff (links) en Piet Keizer.Beeld anp

Ook in dat verband wordt Johan Cruijff tijdens het WK een eerste onder gelijken. Niet alleen een magnifieke voetballer, maar ook 'een langharig popidool', zoals weekblad Time hem omschrijft. Hij is even flitsend als mediageniek, onnavolgbaar in elke betekenis van het woord.

Maar de weg die op 15 juni 1974 werd ingeslagen, loopt op 7 juli dood . Na vijf overwinningen en één gelijkspel volgt de bitterste nederlaag aller tijden, in de finale tegen gastland West-Duitsland.

Misschien toch iets te vrijgevochten geweest op een van die laatste avonden in Waldhotel Krautkrämer? 'Cruyff, Sekt und nackte Mädchen', zoals de Duitse krant Bild de uitspattingen in het overdekte zwembad omschrijft.

Veel is gesuggereerd over de gevolgen van het zwembadincident. Rep: 'Na dat zwembad was Johan zo gezellig niet meer.' In een uitzending van Barend & Van Dorp zegt Cruijff zelf dat hij geestelijk doodmoe was tijdens de finale.

En toch leeft dat WK van 1974 tot op de dag van vandaag voort als zijn WK. Wim Rijsbergen: 'Zo'n mannetje uit Amsterdam dat de hele wereld op z'n kop zet.' Willem van Hanegem destijds in VI: 'Het is gewoon onvoorstelbaar.'

Middenvelder Uli Hoeness (links) haalt Johan Cruyff (onder) neer. De scheidsrechter fluit voor een penalty, die de 1-0 voor Nederland zou betekenen.Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden