Cruciale strijd om 'de ziel van Libië'

Het grootste gevaar voor Libië zijn de milities die Kadhafi verjaagden, voorspelde Dirk Vandewalle in 2011. Hij kreeg gelijk. De ordinaire strijd om grondgebied en macht jaagt westerse diplomaten het land uit.

Als zelfs Dirk Vandewalle zegt dat hij zich voorlopig niet in Libië vertoont, moet er wel echt iets mis zijn. Drie weken geleden zat hij nog in Tripoli. Het land intrekken was voor buitenlanders toen al onverantwoord, maar de hoofdstad was te doen. Inmiddels is de luchthaven van Tripoli het toneel van gevechten tussen twee groepen milities.


Diverse westerse ambassades worden gesloten, ook de Nederlandse (zie inzet). Ruim twee weken geleden al vertrokken de Verenigde Naties. 'Tijdelijk', maar hoelang tijdelijk is, weet niemand. Dus vond Vandewalle het wijs om ook maar te gaan. Hij wordt liever niet gekidnapt.


Niemand die Libië zo goed heeft bestudeerd als de Amerikaanse Vlaming. Toen in 2011 de opstand tegen Moammar Kadhafi uitbrak, gingen overal journalisten op zoek naar goede boeken over dat merkwaardige land. Er bleek er maar een te bestaan: A History of Modern Libya (2006), het standaardwerk van de hoogleraar aan Dartmouth University. Sindsdien was Vandewalle (tevens) adviseur van de VN-gezant in Libië en vertegenwoordiger van het Carter Center in Tripoli.


In 2011 was Vandewalle minder pessimistisch over Libië dan menig - minder deskundig - zwartkijker. Tegelijk zag hij scherp wie het grootste risico vormden: niet de zogenaamde 'stammen', noch de federalisten in Benghazi die autonomie willen voor het Oosten. Het gevaar kwam vooral van de gewapende milities die Kadhafi hadden verjaagd. Dat is onderhand wel gebleken.


'Als milities besluiten het vliegveld aan te vallen, het symbool van nationale eenheid, dan is duidelijk dat de consensus van 2011 echt aan het instorten is', zegt Vandewalle. 'Zelfs de federalisten zijn nooit ver gekomen, iedereen wilde altijd Libië verenigd houden. Maar de lijm die Libië bijeenhield, is snel aan het verdwijnen.'


Wat nu gaande is, noemt hij een strijd 'om de ziel van Libië'. Waar gaat het land heen? Voor het antwoord op die vraag kan deze episode beslissend zijn.


Dat het zou gaan om een duel tussen islamisten en seculieren, is te kort door de bocht. De islam speelt een belangrijke rol in de grondwet en in het openbare leven, daarover bestond al lang overeenstemming.


Duidelijk is dat in het ene kamp radicale islamitische groepen als Ansar al-Sharia en de Martelarenbrigade 17 Februari een grote rol spelen. Zij trekken op samen met milities met een regionale achtergrond, zoals de brigades uit de havenstad Misrata. Die beschouwen zichzelf - omdat zij een maandenlange belegering door de Kadhafi-troepen doorstonden - als de ware helden van de opstand van 2011.


Maar datzelfde geldt voor de brigades uit de westelijke stad Zintan, die drie jaar geleden vanuit het Nafusa-gebergte de mars op Tripoli inzetten en daar de dictator verjoegen. De rivaliteit tussen Misrata en Zintan is een van de constanten in het tijdperk na Kadhafi. Ook de stad Benghazi claimt een bijzondere positie in het krachtenveld. Wat zich in Libië voltrekt is daarom ook turf war, zegt Vandewalle, een platvloerse strijd om grondgebied en macht.


De Zintani's hebben zich aangesloten bij kolonel Khalifa Hifter, die dit voorjaar in Benghazi een offensief begon tegen de islamistische milities en daarbij - gesterkt door een breed gedragen onvrede met de gewapende islamisten - claimt 'het nationale leger' te vertegenwoordigen.


Dat is sterk overdreven. 'Een nationaal leger bestaat eigenlijk niet', zegt Vandewalle. 'Het zijn zelfstandige brigades zonder verenigd opperbevel.' Delen van landmacht, luchtmacht en marine in het oosten van het land hebben zich bij Hifter aangesloten. Een legerbasis bij Benghazi werd dinsdag door islamisten ingenomen.


In al dat strijdgewoel wordt volgende week zowaar een nieuw parlement ingezworen. Dat gebeurt niet in de hoofdstad Tripoli, maar in het oostelijke Benghazi. Als tegemoetkoming aan het federale sentiment kreeg de nationale assemblee een nieuwe standplaats, evenals de staatsoliemaatschappij NOC.


Of de parlementariërs in staat zullen zijn de chaos in te dammen, is twijfelachtig. In de vorige samenstelling droeg de verdeeldheid tussen islamisten (die het slecht deden bij de parlementsverkiezingen van 2012) en hun tegenstanders alleen maar bij aan 's lands stuurloosheid.


In juni werd een nieuwe assemblee gekozen, ditmaal zonder partijlijsten. Vandewalle: 'Er wordt gezegd dat het nieuwe parlement minder islamisten telt. Ik ben daar een beetje sceptisch over. Hoe weet men dat? We kennen alleen die lijst met 185 namen van individuen. Wel zal het, zonder partijen, minder eenvoudig zijn de islamistische agenda door te drukken.'


Een andere katalysator zou de internationale gemeenschap kunnen zijn, hoe gek dat ook klinkt nu steeds meer buitenlandse diplomaten op het punt van vertrekken staan. Vandewalle vangt signalen op dat de Libische regering tot de slotsom is gekomen dat de problemen niet opgelost kunnen worden zonder buitenlandse hulp. 'Het zou mij niet verbazen als er de komende drie weken gepraat gaat worden over een meer robuuste internationale aanwezigheid.'


De Libische regering? Is van iets dergelijks überhaupt nog sprake? In zekere zin, zegt Vandewalle. Er is een premier, Abdullah al-Thinni, er zijn ministers en er zijn ministeries. Sommige takken van de overheid blijven gewoon hun diensten verlenen.


'Maar er bestaat geen regering die besluiten kan nemen. Daarvoor is ze te verdeeld. Al die elkaar bestrijdende facties zijn in de ministerraad vertegenwoordigd. Het gerucht gaat dat Al-Thinni een islamist is. Maar zijn positie is helemaal niet zo belangrijk, de arme vent. Hij is totaal overrompeld door de gebeurtenissen.'


Nederlandse ambassade in Tripoli gesloten


De Nederlandse ambassade in de Libische hoofdstad Tripoli is sinds dinsdagochtend gesloten. De vijf medewerkers die er nog aan het werk waren, komen terug naar Nederland. Het gaat om een tijdelijke sluiting. 'Zodra het kan, gaan we terug', zegt een woordvoerder van het ministerie van Buitenlandse Zaken.


In het weekeinde riep de ambassade de Nederlanders in Libië dringend op het land te verlaten. De veertig bij de ambassade geregistreerde Nederlanders (met gezinsleden erbij zeventig) zijn per mail en sms gewaarschuwd. Ook Duitsers en Fransen werden de afgelopen dagen opgeroepen het land te verlaten.


De Verenigde Staten sloten zaterdag hun missie. Duitsland heeft zijn diplomaten teruggetrokken, het kantoor wordt gerund door lokaal personeel.


Diverse Europese ambassades zijn nog geopend. 'We hebben geen plan om te vertrekken', zegt een woordvoerster van de Italiaanse missie telefonisch vanuit Tripoli. 'We werken gewoon door. Alleen de mensen die op vakantie waren, konden niet terugkeren doordat het vliegveld gesloten is.' Ook de ambassades van Groot-Brittannië en Frankrijk zijn open.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden