Criticus van de moderniteit spoorde aan tot moreel handelen

Hij was zo iemand die de twintigste eeuw bijna personifieerde, zowel in zijn leven als in zijn meer dan zeventig boeken. Zygmunt Bauman, vermaard Pools socioloog en schrijver, ontvluchtte met zijn familie het nazisme, vocht in de Tweede Wereldoorlog tegen de Duitsers en werd als Jood slachtoffer van de zuiveringen aan de Poolse universiteiten.

Zygmunt Bauman tijdens een lezing in 2010 Beeld reuters

Hij vluchtte naar Israël en later naar Leeds in Groot-Brittannië, waar hij tot 1990 werkzaam was als hoogleraar. In Leeds overleed hij maandag in familiekring, 91 jaar oud.

Bauman werd in 1925 geboren in de Poolse stad Poznan, en was als socioloog een laatbloeier. Hij brak door met De moderne tijd en de Holocaust (1989), waarin hij de Holocaust interpreteerde als een product van de moderniteit, een these die ook verdedigd werd door Duitse filosofen van de Frankfurter Schule. Volgens Bauman werd de moderne mens sinds de Verlichting gekenmerkt door zijn drang naar maakbaarheid. De Holocaust beschouwde hij als een uiting van die controledrift, waarbij de complexiteit en bureaucratie het wonnen van de eigen verantwoordelijkheid.

Daarmee was het boek analyse en waarschuwing ineen: het kon opnieuw gebeuren. 'Ik gebruik altijd de metafoor van de tuinman', zei hij in 2012 tegen de Volkskrant. 'Je hebt een prachtig harmonieus ontwerp voor je tuin in gedachten. Elke plant die zichzelf voortplant zonder dat jij dat wilt, noem je onkruid en ruk je uit. In een samenleving wordt dat onkruid gemaakt door mensen.'

Bauman wist waarover hij sprak, want hij was zelf lange tijd lid geweest van de communistische partij. 'Ook ik geloofde in radicale, snelle oplossingen.' Eind jaren veertig, begin jaren vijftig werkte hij bij de militaire inlichtingendienst. In 2006 beweerde een rechtse historicus in het inmiddels opgeheven Poolse tijdschrift Ozon dat Bauman in die functie Oekraïense nationalisten had opgepakt en elementen van het Poolse anti-stalinistische verzet had bespioneerd, maar die aantijging heeft Bauman altijd ontkend. Van het stigma kwam hij in zijn thuisland niet meer af.

Liquid Modernity

De grootste bekendheid verwierf Bauman met een reeks boeken over de postmoderne conditie, die hij 'vloeibaar' noemde. Met Liquid Modernity, verschenen in 2000, voorzag hij de wereldwijd gevoelde onzekerheid van een vocabulaire. Alle zekerheden waar de twintigste eeuw op gebouwd was, waren geërodeerd: de kerk, het huwelijk, vakbonden, de natiestaat. Hij schreef: 'In een vloeibaar modern leven zijn er geen permanente bindingen meer, en als we ze al tijdelijk aangaan, moeten ze losjes geknoopt worden, zodat ze ook weer losgemaakt kunnen worden.' In plaats van verbonden burger was de mens ongebonden consument geworden.

Ook al was zijn analyse pessimistisch, Bauman - bij vlagen meer moraalfilosoof dan socioloog - geloofde dat de mens nog altijd zichzelf kon redden door zelf verantwoordelijkheid te nemen. 'Onzekerheid is de ecotoop waar moreel gedrag groeit. Bij onzekerheid word je je bewust van je eigen verantwoordelijkheid.'

Tot op hoge leeftijd bleef Zygmunt Bauman bijzonder productief. Ieder jaar publiceerde hij een of meerdere boeken, ook al was hij al geruime tijd met emeritaat. Zolang zijn gezondheid het toestond gaf hij over de hele wereld lezingen. 'Ik ben nog altijd hoopvol dat de wereld bij zinnen zal komen', zei hij in genoemd interview uit 2012. 'Alleen zal ik dan zelf dood zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.