Crisis van de roeptoeters

Rutte houdt geen vriend meer over. Tijdens de crisis van de jaren tachtig kon een regering op steun rekenen voor bezuinigingen. Maar nu, constateert Peter de Waard, is kritiek spuien zonder alternatieven te bieden de norm.

Sinds iedereen uit de heup schiet, wordt het voor politici nog eenzamer aan de top. Behalve Jort Kelder, die hem ooit vergeleek met Gandhi, heeft Mark Rutte geen vrienden meer in Nederland. Dat populisten gehakt van hem maken, is voor de hand liggend. Dat vakbonden en zakelijk oppositiepartijen geen goed woord voor de bezuinigingsoperatie van zijn kabinet overhebben, is tot daar aan toe. Maar nu laten ook de traditionele bondgenoten de premier vallen: eerst het Centraal Planbureau van voormalig directeur Coen Teulings en nu zelfs de werkgeversorganisatie VNO-NCW van de nog in functie zijnde Bernard Wientjes. Een verzuild land is een versplinterd land geworden.


Op 23 januari 1984 onthulde het Amerikaanse weekblad Time - toen een van de meest gezaghebbende media in de wereld - onder de kop 'Ruud Shock' dat Margaret Thatcher bij een bezoek aan Den Haag Ruud Lubbers de les had gelezen. 'Mijnheer Lubbers, bent u echt van plan de salarissen van uw ambtenaren met 3 procent te verlagen. Dat is een ramp. Ik word geacht de hardste van Europa te zijn. U vernielt mijn reputatie.'


Het kabinet Lubbers met Ruding als minister van Financiën gold toen als de fanatiekste bezuiniger van Europa. En de hakbijl ging er zo hard in dat massale woede zijn deel was. 'Ruud Lubbers gezocht, hij en zijn bende hebben op massale wijze 5 miljard gestolen van zieken, kreupelen, werklozen en ouden van dagen', stond op een spandoek bij de FNV, waar Lubbers bij een bezoek zelfs fysiek werd belaagd. Marcel van Dam vond het woord 'belubberen' uit voor het feit dat Lubbers' 'eigen tuinman Flipse met een tientje minder in zijn loonzakje thuiskwam, terwijl hem hetzelfde loon was beloofd'.


Toen minister Ruding ook nog in de bijstand ging snijden, vergeleek columnist Stoker alias Hugo Brandt Corstius hem in de Volkskrant zelfs met Adolf Eichmann, de man achter de Holocaust. 'Vorige week kwam het onafwendbare slot aan de vervolging: de Endlösung. Ruding zegt in de Kamer dat wie niet genoeg moeite doet om uit de bijstand te raken, geen bijstand meer moet ontvangen. (...) Verhongeren duurt te lang. Vergassen is beter. Ruding is de Eichmann van onze tijd.'


Het verzet tegen de bezuinigingen was tijdens de crisis in de jaren tachtig van de vorige eeuw aanzienlijk grover en ook furieuzer dan in de crisis van de jaren tien in deze eeuw. Er wordt nu niet of nauwelijks gestaakt. Niemand spreekt van 'verrutten' en een vergelijking van Dijsselbloems beleid met dat van een beruchte oorlogsmisdadiger gaat de huidige columnisten veel te ver. Maar net als in de afgelopen week openden de kranten ook in die dagen met de een na de andere grote ingreep: 'Duizenden banen op de tocht bij gezinshulp', '25 ziekenhuizen dicht en 77 afdelingen bij andere ziekenhuizen gesloten' en dus 'ambtenaren 3,5 procent achteruit'.


Ook in die tijd ging het bezuinigen soms met vallen en opstaan, maar er was onvoorwaardelijke steun van de rechtse elite en een zwijgende meerderheid. Tegen alle voorspellingen van opiniepeilers als Maurice de Hond in won Lubbers in 1986 met overmacht de verkiezingen en mocht hij samen met coalitiepartner VVD, zoals op de verkiezingsaffiches was gevraagd, 'zijn karwei afmaken'.


Dertig jaar later lijken de coalitiepartners daar geen enkele kans op te maken. De Hond ziet ook een wezenlijk verschil: 'Lubbers was niet populair in het land. Maar hij was wel populair bij zijn eigen achterban. Dat is het grote verschil met Rutte. Meer dan de helft van de kiezers die acht maanden geleden op Rutte stemde, is nu tegen zijn beleid.'


Tafelzilver

De zwijgende meerderheid van toen bestaat niet meer. Met behulp van internet kan iedereen een roeptoeter worden. De regering van Lubbers en Ruding was absoluut niet populair, maar was verzekerd van de steun van de werkgevers, het Centraal Planbureau (CPB) en De Nederlandsche Bank (DNB). In plaats van minder te bezuinigen, riepen zij het kabinet continu op 'nog meer te bezuinigen'. Hierdoor leken de ingrepen soms zelfs minder erg dan het geval was.


Nu pleit werkgeversvoorzitter Wientjes ervoor 'het tafelzilver' te verpatsen. En ook CPB-directeur Coen Teulings, inmiddels afgezwaaid, waarschuwde de afgelopen jaren vaak voor te hard bezuinigen. DNB-president Klaas Knot houdt er nog wel aan vast, maar hij is een schim vergeleken bij zijn voorganger Wim Duisenberg. Die nodigde in de jaren tachtig eens per halfjaar het NOS Journaal: uit en doceerde dan dat er nog een schepje bovenop moest. Als het vertrouwen in de gulden werd geschaad - zoals al een keer was gebeurd toen Duisenberg de renteverlaging van de Bundesbank niet kon volgen - zou het land via een hogere rente op de blaren zitten.


Dertig jaar later lijkt bijna hetzelfde probleem te ontstaan. Duitsland heeft nauwelijks een begrotingstekort en in 2014 mogelijk zelfs een overschot. Nederland zal ook volgend jaar het tekort niet onder de 3 procent van het bbp kunnen houden. Opnieuw dreigt Nederland veel duurder uit te zijn met de financiering van de schuld.


Alleen zijn ingrijpende bezuinigingen veel moeilijker door te voeren dan toen. Deels wordt dat veroorzaakt doordat economen wereldwijd hopeloos verdeeld zijn over stimuleren of bezuinigen. Het ene deel - met de Amerikaanse Nobelprijswinnaar Paul Krugman als belangrijkste pleitbezorger - roept dat de tekorten verder moeten worden opgevoerd in de overtuiging dat het in de toekomst zal worden terugverdiend met belastinginkomsten en een groter vertrouwen in de economie. Alleen is die toekomst in duister gehuld. Datzelfde geldt voor het andere deel dat het doemscenario van de hyperinflatie van de Weimarrepubliek schetst.


Murw

De jaren tachtig kende de consensus dat de overheden te groot waren geworden. Ondanks alle pogingen tot een nieuw poldermodel is Nederland nu politiek en sociaal versnipperd geraakt. Ook als gevestigde partijen er een puinhoop van maakten, haalden ze in de jaren tachtig bij de volgende verkiezingen nog altijd dertig zetels. De samenleving was veel meer gestructureerd. Er waren duidelijke meerderheidsblokken in de politiek en veel hogere organisatiegraden bij instituten als de kerk, de plattelandsgroepen en de vakbeweging, die hun achterban konden sturen.


Wie nu als gevestigde politieke partij met impopulaire maatregelen orde op zaken wil stellen - als het bezuinigingsbeleid tenminste zo mag worden genoemd - loopt het risico bij de volgende verkiezingen totaal te worden weggevaagd. Een bezuinigingsbeleid moet in deze tijd binnen twee jaar tot zichtbaar succes leiden. In een artikel voor het blad S&D van de Wiardi Beckman Stichting constateerde econoom en sociaal-psycholoog Wimar Bolhuis begin deze maand 'dat iedereen al riep dat het land kapot was bezuinigd toen het bezuinigen eigenlijk nog moesten beginnen'. Rutte I bezuinigde helemaal niet, waardoor de werkloosheid ook laag kon blijven. Dit jaar wordt door Rutte II wel 15 miljard 'omgebogen' en volgend jaar nog eens '10 miljard'.


Dat iedereen het idee heeft dat het land murw is bezuinigd, heeft meer te maken met het verminderde incasseringsvermogen van de huidige generatie. De welvaart is drie keer zo hoog als in de jaren tachtig. Maar niemand wil iets opgeven. Solidariteit heeft plaatsgemaakt voor individualisering. Hoewel iedereen beseft dat de vergrijzing betaalbaarheidsproblemen veroorzaakt, wil niemand de rekening betalen.


De schuld van de recessie van de jaren tachtig werd geacht van buiten te zijn gekomen. De boosdoeners waren de olielanden en de nieuwe industriële grootmacht Japan, waar nu eenmaal niemand vat op had. Nu worden de zondebokken vooral gezocht in eigen kringen - frauderende banken en incapabele managers in Den Haag en Brussel. Dat leidt tot veel meer cynisme.


Ook dat hangt samen met de tijdgeest. De samenleving in de jaren tachtig was nog hiërarchisch. Ondanks de grove beledigingen genoot Lubbers autoriteit. Dat kwam zeker niet omdat zijn kabinet van rellen verschoond bleef. Integendeel, het kabinet-Lubbers I verloor zelfs al binnen 72 uur zijn eerste staatssecretaris toen Charles Schwietert moest opstappen omdat hij had gelogen over zijn doctorandustitel en rang van luitenant.


De problemen van toen zijn vergelijkbaar met nu. In de periode tussen 1981-1986 was het gemiddelde overheidstekort 5 procent tegen 4,3 procent voor de periode 2009-2014. De werkloosheid was in die periode gemiddeld 6,9 procent met een uitschieter van 8,3 procent in 1983, terwijl die in de periode 2009-2014 op gemiddeld 5,1 procent zal uitkomen. Maar toentertijd was de prikkel om te gaan werken aanzienlijk geringer, net als het aantal zzp'ers. Het grote verschil is dat de crisis toen in het begin dieper was, maar dat de economie na 1983 snel begon te herstellen. Nu is de crisis veel stroperiger. Elke keer dat Nederland uit het dal lijkt te kruipen, valt het er weer in terug. Hierdoor is mogelijk het gebrek aan perspectief, het pessimisme en de moedeloosheid groter. Ook zitten de mensen zelf veel dieper in de schulden, hetgeen samenhangt met de explosie van het eigen woningbezit. Mensen hebben sinds die tijd niet alleen veel vaker een huis gekocht, maar hebben ook relatief een veel duurder huis gekocht. De oproepen van premier Rutte en PvdA-leider Samsom om desondanks de bloemetjes buiten te zetten staat in schril contrast met de jaren tachtig, toen politici nog zuinigheid predikten.


De staatsschuld is nu iets hoger dan in 1986 - 74 procent van het bbp tegen 70 procent toentertijd. Maar de rente is vele malen lager: 2,6 procent voor een tienjarige lening nu, tegen 12,6 procent op de top toen. Als het zo erg zou worden, is Nederland meteen het Argentinië van Europa.


Underdog

In het twittertijdperk kan met een enkele uitlating worden volstaan en hoeven de risico's niet te worden afgewogen en consequenties van standpunten niet onder ogen te worden gezien. Bernard Wientjes keerde zich donderdag tegen bezuinigingen zonder te vertellen dat hij daarbij het risico neemt dat Nederland het nieuwe betonrot in de eurozone wordt. De uiterste consequentie is ten slotte dat als een sterk euroland als Nederland ook de EMU-regels aan de laars lapt Duitsland de stekker eruit trekt en de euro ophoudt te bestaan - iets wat Wientjes waarschijnlijk niet voor zijn rekening wil nemen. Het standpunt van Wientjes is net zo populistisch als dat van de PVV of SP. Hij suggereert dat er een gemakkelijke oplossing is zonder die aan te dragen. De enige dienst die hij het kabinet heeft bewezen is dat het nu een underdog is die niets meer heeft te verliezen.


Peter de Waard is redacteur economie van de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden