Analyseherstelfonds en meerjarenbegroting

Crisis dreigt over Europese herstelmiljarden: ‘Kom van jullie fantasy island’

Angela Merkel in juni in een videomeeting met Europese leiders over het economisch herstelfonds. Beeld EPA

De economische nood is hoog, een enorme zak met geld (1.800 miljard euro) ligt klaar, maar de lidstaten ruziën over de besteding. Het Duitse EU-voorzitterschap krijgt zijn vuurdoop.

Komende dagen staat het Duitse EU-voorzitterschap voor zijn moeilijkste klus: een akkoord met het Europees Parlement bereiken over het uitgeven van 1.800 miljard euro. Dat lijkt vreemd – het gaat om de grootste berg geld ooit uit de geschiedenis van de EU en de economische nood is hoog in de lidstaten – maar een crisis dreigt. ‘Kom van jullie fantasy island’, bijt een EU-diplomaat de europarlementariërs toe.

De verwijten over en weer nemen toe in aantal en toonhoogte. Waar voorzitter Duitsland namens de lidstaten het parlement van onrealistisch gedrag beticht, zijn europarlementariërs niet te spreken over de manier waarop Duitse diplomaten een akkoord ‘er doorheen willen rammen’. Het gevolg: oplopende spanning en een nakende crisis want zonder akkoord is er vanaf 1 januari geen EU-meerjarenbegroting (1.074 miljard euro budget) en geen economisch herstelfonds (750 miljard euro). ‘Gaan de parlementariërs dat uitleggen aan hun kiezers?’ vraagt een EU-ambtenaar zich af.

De bron van alle irritatie is het ‘historische akkoord’ dat de Europese regeringsleiders midden juli sloten na hun marathontop van vier dagen en vier nachten. Dat akkoord was in omvang (ruim 1.800 miljard euro voor de komende zeven jaar) en opzet (Europese Commissie leent extra geld op de financiële markten) inderdaad een doorbraak, maar bevatte ook een aantal open eindjes. Niet verbazingwekkend als de tegenstellingen tussen lidstaten groot zijn en de vermoeidheid zijn tol eist.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Rechtsstaat

De meest heikele kwestie is de afspraak om lidstaten die het niet zo nauw nemen met de rechtsstaat – lees: Hongarije en Polen – indien nodig uit te sluiten van EU-geld. Die paragraaf is tijdens een van de marathonnachten mede door premier Rutte grondig herschreven. Om een akkoord mogelijk te maken namen de leiders hun toevlucht tot wat in de Brusselse wandelgangen ‘constructieve ambiguïteit’ wordt genoemd: formuleer de tekst zodanig dat iedereen zijn uitleg eraan kan geven. Er staat dat ‘het eerbiedigen van de rechtsstaat’ van belang is (niemand tegen) en dat er ‘tegen die achtergrond’ criteria zullen worden opgesteld (tijd kopen) om de financiële belangen van de EU te beschermen.

Voorzitter Duitsland heeft de zo doorgeschoven hete aardappel opgepakt en invulling gegeven aan die criteria. Die blijven ook in het Duitse voorstel vaag (‘schendingen van de beginselen van de rechtsstaat’) en niet makkelijk aan te tonen. Dat is begrijpelijk, de lidstaten moeten hiermee akkoord gaan. De discussie daarover woensdag tussen de ambassadeurs van de lidstaten, belooft niettemin verhit te worden. Voor Polen en Hongarije gaat het te ver, voor Nederland, Finland en Zweden niet ver genoeg.

Het Europees Parlement stelt een scherpere eis: tekortkomingen van de rechtsstaat in het algemeen, of zelfs de kans erop, zijn een reden om betalingen uit het EU-budget stop te zetten. Het oordeel daarover van de Commissie moet doorslaggevend zijn, niet de opvatting van de lidstaten. Het parlement voelt de steun van de burgers in de meeste EU-landen: hoe kan een Unie die de mond vol heeft van waarden (ook naar de rest van de wereld) tegelijk miljarden euro’s weggeven aan landen die de rechtsstaat ondermijnen? Polen ontvangt alleen al uit het nieuwe herstelfonds 23 miljard euro, Hongarije ruim 6 miljard.

De Hongaarse primier Viktor Orbán tijdens een EU-overleg in juli. Beeld EPA

Geld

Een tweede knallende ruzie tussen het parlement en voorzitter Duitsland tekent zich af rond de hoogte van de meerjarenbegroting (2021-2027). De leiders hebben die – onder aanvoering van premier Rutte – afgekaart op 1.074 miljard euro. De onderhandelingen daarover brachten de EU-top herhaaldelijk aan de rand van afgrond, dat bedrag openbreken is voor de meeste lidstaten onbespreekbaar.

Het parlement meent echter dat onderzoek en ontwikkeling, zorg, migratie en talloze andere zaken er te bekaaid zijn afgekomen. Volgens Duitse berekeningen tellen de extra eisen van het parlement op tot 113 miljard euro, ofwel 10 procent meer dan Rutte toch al zo moeilijk vond om te slikken. ‘Het parlement zit wel erg hoog in de boom’, stelt een diplomaat. Een ander spreekt over een ‘Brusselse droomwereld’. Toch kan de parlementseis niet als een verrassing komen: het vraagt al twee jaar om een meerjarenbegroting van 1.300 miljard euro. Wat de sfeer evenmin bevordert is dat het parlement af wil van de speciale korting op de EU-betalingen voor vijf landen, waaronder Nederland (1,9 miljard euro per jaar) en Duitsland (3,6 miljard euro per jaar).

Heffingen

Een derde strijdpunt is de langgekoesterde wens van de parlementariërs om de EU nieuwe (lees: extra) inkomsten te geven. De leiders spraken in de zomer af dat landen die veel niet-recyclebaar plastic gebruiken per 1 januari meer contributie aan de EU gaan betalen. Vanaf 2023 moet er een CO2-heffing komen voor vervuilende importgoederen alsook een digitaks voor grote techbedrijven, allemaal ten bate van het EU-budget. En als stip aan de horizon zetten de leiders de financiële transactietaks neer – daarover wordt al jaren zonder resultaat gesproken) – en een CO2-heffing voor de lucht- en zeevaart. Het parlement vindt dit te vrijblijvend en eist meer heffingen (op bedrijfswinsten) en een strakkere planning.

De tegenstellingen zijn groot, net als de inzet (1.800 miljard euro). Lidstaten weigeren hun nationale parlementen te laten instemmen met het herstelfonds als het parlement niet inbindt. Het parlement houdt vooralsnog zijn poot stijf maar weet ook: ligt er medio oktober geen deal dan is er op 1 januari geen geld voor het broodnodige economische herstel.

Meer over de Europese Unie

EU-immigratiepact beëindigt onrust op Middellandse Zee niet
Het vorige week gepresenteerde migratiepact biedt geen antwoorden op acute problemen, zoals de brand in kamp Moria. Hoewel het pact daar ook niet voor bedoeld was, resteert de teleurstelling. De misère duurt voort.

Von der Leyen gaf een van de betere Brusselse Troonredes: ‘Laten we de verandering aangrijpen voor ze ons grijpt’
De Staat van de Unie die voorzitter van Ursula von der Leyen van de Europese Commissie deze maand uitsprak, was zonder meer een van de beste Brusselse Troonredes sinds de EU in 2010 met deze traditie begon. Von der Leyens verhaal had een kop, een staart en een duidelijke boodschap: Europa, pak de kans die deze coronacrisis biedt voor ze jou pakt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden