Vier VragenOntsnappen

Criminelen zinnen op uitbraak: hoe veilig zijn onze gevangenissen?

De veroordeelde crimineel Dino S. is naar de Extra Beveiligde Inrichting (EBI) in Vught gebracht, omdat hij zinde op een ontsnappingspoging uit de gevangenis van Heerhugowaard. Hoe vaak komt het voor dat criminelen uit de gevangenis proberen te ontsnappen? En hoe goed zijn onze gevangenissen eigenlijk beveiligd?

Bewakers bekijken in 1993 hoe aan elkaar geknoopte lakens aan de kozijnen van de Bijlmerbajes zijn vastgemaakt. Vanaf de eerste etage wisten vier gedetineerden daarmee te ontsnappen.Beeld Foto ANP

Bereidde S. zich erop voor zichzelf uit het complex te bevrijden? Het ministerie van Justitie en Veiligheid bevestigt ‘vermoedens dat er iets ophanden was’. Onlangs ondernam de tot levenslang veroordeelde Omar L., een kopstuk uit de onderwereld, een mislukte poging om uit te breken uit de gevangenis van Zutphen. Beide criminelen zijn overgebracht naar de Extra Beveiligde Inrichting in Vught (EBI), de strengst beveiligde gevangenis van Nederland.

Hoe vaak komt het voor dat criminelen uit de gevangenis proberen te ontsnappen?
Tussen 2011 en 2017 werden niet meer dan twee vluchtpogingen per jaar uit een gesloten inrichting ondernomen.  Precieze cijfers over de jaren daarna ontbreken, maar volgens justitie komt het ‘niet vaker dan enkele keren per jaar’ voor. 

‘Tegenwoordig gebeurt het nog zelden, maar vroeger kwam het zeer geregeld voor dat gedetineerden probeerden te ontsnappen’, zegt emeritus hoogleraar penitentiair recht Constantijn Kelk. ‘In de jaren tachtig tientallen tot honderd keer per jaar, toen was er uitsluitend fysieke beveiliging en kwam er nog geen geavanceerde techniek aan te pas. Beveiligers straalden ook altijd een bepaalde trots uit als ze een ontsnappingspoging hadden verijdeld.’

Politiemensen bijeen in 1993 na een ontsnapping uit de gevangenis aan de Havenstraat in Amsterdam.Beeld Foto Frans van der Linde / ANP

Hoe goed zijn onze gevangenissen beveiligd?
Elke gevangenis in Nederland kent een eigen regime. Waar een veroordeelde terechtkomt, hangt onder meer af van het potentieel vluchtgevaar en de ernst van het misdrijf. Het gevangeniswezen onderscheidt zes beveiligingsniveaus: van een open inrichting tot een extra beveiligde inrichting.

In de jaren negentig kwamen er speciale afdelingen voor vluchtgevaarlijke gevangenen, die bij een ontsnapping een gevaar voor de samenleving konden zijn. Na een paar gewelddadige ontsnappingen is in 1993 de EBI in Vught geopend, waar het strengste gevangenisregime heerst en gedetineerden niet of nauwelijks contact kunnen leggen met elkaar en de buitenwereld. De gevangenis is extra ommuurd en de luchtplaats is afgesloten met tralies, zodat helikopters geen wapens naar gedetineerden kunnen gooien of gevangenen kunnen bevrijden.

‘De EBI is een ondoordringbaar bastion, maar over het algemeen beschikken alle gevangenissen in Nederland over monitoren en intercomsystemen waarmee de beveiligers de cellen dag en nacht in de gaten kunnen houden. De technische middelen werken ontmoedigend’, zegt Kelk.

Welke ontsnappingstechnieken passen criminelen toe?
Toch wagen criminelen incidenteel nog een poging. Toen Omar L. twee weken geleden uit de Zupthense gevangenis probeerde te ontkomen, wisten zijn handlangers vermoedelijk het complex binnen te dringen. Een binnendeur hield een ontsnapping uiteindelijk tegen. Vlak bij de gevangenis stond een busje in brand, dat ze mogelijk hadden aangestoken als afleidingsmanoeuvre.

In 2010 kwam Hulda K. landelijk in het nieuws als ‘de lepelvrouw’. Ze wist uit de Bredase koepelgevangenis te ontsnappen doordat ze een vluchtweg had gegraven met een verfkrabber en een lepel. Ze werd direct weer opgepakt. Een andere beruchte poging is die van Benaouf A. in 2017 uit de gevangenis van Roermond. De politie wist ternauwernood te voorkomen dat handlangers A. met een helikopter bevrijdden.

Zonder een strakke logistieke organisatie en de bereidwilligheid van handlangers in en buiten de gevangenis is een vluchtpoging tegenwoordig vrijwel kansloos. Vroeger handelden gedetineerden nog weleens impulsief. ‘Ik herinner me een bezoek aan de Bijlmerbajes. Gevangenen probeerden daar tevergeefs met een zwaar houten voorwerp het gewapende glas te verbrijzelen’, zegt Kelk.

‘Ze probeerden het ook wel met aan elkaar geknoopte lakens. De gevangene werkte dan bij de wasserette en drukte zo die lakens achterover. Toen de gevangenissen nog niet zo goed beveiligd waren, lukte een vluchtpoging geregeld. Eens lag er in de cel een briefje waarop stond: Weg is weg, ik geluk, jullie peg.’

Waarom is een vluchtpoging niet strafbaar?
Minister Dekker voor Rechtsbescherming (VVD)  wil vluchtpogingen strafbaar stellen. Nu is alleen het bieden van hulp bij het vluchten strafbaar. Mits er geen slachtoffers vallen, geldt dat niet voor het vluchten zelf. ‘De menselijke vrijheidsdrang is toch in zekere zin een mensenrecht. Het kan je niet kwalijk worden genomen dat je de vrijheid zoekt zonder daarbij slachtoffers te maken’, aldus Kelk.

Minister Dekker wil ontsnappen uit de gevangenis strafbaar stellen, strafrechtadvocaten kritisch
Minister Sander Dekker voor Rechtsbescherming wil het ontsnappen uit de gevangenis strafbaar stellen. Dit schrijft hij in een brief die hij dinsdag naar de Kamer heeft gestuurd. De Nederlandse Vereniging van Strafrechtadvocaten is kritisch over het plan en vindt het ‘een oplossing voor een niet-bestaand probleem’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden