Cri de crisis

Het nieuwste werk van twee toonaangevende Nederlandse videokunstenaars, Fiona Tan en Aernout Mik, gaat over crisis, Fukushima en wat daarna komt. V zocht ze op.

Ze beaamt het direct: de situatie was ironisch. Terwijl het onderzoek naar de Rabobank en het Libor-schandaal in volle gang was, werkte Fiona Tan (1966) aan een kunstproject over de crisis dat nota bene in diezelfde Rabobank in première zou gaan. 'Tijdens het schrijven en maken heb ik me regelmatig afgevraagd: kan dit? Hoe zouden ze hier op reageren?' Haar vrees bleek ongegrond: 'De bank legde geen restricties op. Ik kon vrij werken.'


Het product van die inspanningen heet Options&Futures en is nu te zien in de Rabo Kunstzone in Utrecht, een minuut of wat lopen van het Centraal Station van Utrecht.


Stelt u zich voor: een gang met opslagruimten met rolluiken, het soort waar daklozen tijdelijk hun inboedel stallen, in het ergste geval ook zichzelf. Daarachter: filmzalen, drie in getal, maar ook een volledige geoutilleerde woonkamer, alsmede een atelier met werkblad, gereedschap, boeken en, ambachtelijk hoogtepunt, een compleet hedendaags modeltreinlandschap gevuld met allerhande crisissituaties: ontsporende treinen, wanden bespoten met graffiti, vechtende mannetjes en een fantastisch mini-Occupy-kamp, niet hoger dan je pink. Loop er rond en je waant je in een heus crisismuseum.


Hier, zo wil het project, bevinden we ons in de habitat van een mysterieuze figuur, noem hem de crisis-man. Tan: 'Het is een fictief personage, een intellectueel. Hij lijkt een beetje op mij, maar ook op mijn vader. Hij is een belangeloze waarnemer.' Deze waarnemer, zo lijkt het, verzamelt objecten over de crisis zoals anderen schelpen verzamelen.


Te midden hiervan beantwoordt Fiona Tan vragen. Het is het weekend voor de opening en enkele soundchecks daargelaten, is het werk af. De ruimten zijn ingericht en wat fijn is: ze vormen een eenheid, zijn coherent. Het verheugt haar zichtbaar. Ze straalt.


Het project, vertelt ze desgevraagd, heeft een geschiedenis. De crisis hield haar al langer bezig: 'Niet dat het me slecht ging, ik heb een fijn huis, in mijn familie en vriendenkring is niemand echt zwaar getroffen en toch liet de situatie waarin we zitten me niet los. Ik omschrijf deze situatie graag als aftermath, een transitiefase, de opmaat naar iets nieuws. Hoe dat nieuwe eruitziet, is ongewis. Krijgen mijn kinderen straks een vaste baan - het valt te bezien. Toen ik anderhalf jaar geleden begon te werken aan een speelfilm moest die daar wel over gaan. Options&Futures is daaruit ontsproten.'


Het begin was lastig. Het onderwerp dreigde haar op te slokken: 'De crisis is zo groot en ongrijpbaar dat hij makkelijk met je aan de haal gaat.' Een verhaal over mensen die leven in storage spaces bracht haar op het idee van de gang met compartimenten, een ideaal raamwerk voor beelden en ideeën. 'Vanaf toen kon ik verder.'


'Verder' mag hier letterlijk worden opgevat. Tan reisde de wereld rond om de gevolgen van de crisis te filmen. In Detroit: desolate, verkruimelende woonwijken - capitalism gone wrong. In Ierland: leegstaande nieuwbouw - de Europese crisis. In Fukushima: lege straten waar nutteloze stoplichten van kleur verspringen. Wat opvalt: de stilte. In de films komt amper een mens voor. 'Dat was belangrijk: het mocht niet particulier worden, ik wilde een algemeen gevoel van crisis laten zien.' Wat niet zegt dat de films vrij zijn van la beauté convulsive, afstotelijke schoonheid: 'Ook ik kwam om mooie beelden te maken. Wie in een rampgebied filmt, bedrijft tot op zekere hoogte altijd ramptoerisme.'


Het mag geen naam hebben. Options&Futures onderscheidt zich door een ongrijpbare sfeer en de grappige vondsten. Een middeleeuws tapijt waar explicerende teksten overheen rollen als beurskoersen, het mini-Occupy-kamp - de installatie kent een vrolijke kant. 'Het moest niet alleen zwaar zijn, enige relativering was gewenst.' En verder? Verder is het aan de kijkers. 'Kunstenaars wordt altijd gevraagd naar de bedoeling van hun werk, maar iets is vaak ook gewoon wat het is.'


Is Tan niet bang dat het project wordt ingezet om het blazoen van de opdrachtgever op te poetsen? Het bankgebouw kun je zien als vierde crisislocatie: de installatie als schaamlap. Tan denkt even na. 'De opdracht was al vergeven voor het schandaal zich openbaarde en mij gaat het om de kunst. Als die als pr wordt gebruikt: klote. Zo niet: mooi. Ik wil de wereld best veranderen, maar mijn macht is beperkt. Inzicht bieden is al heel wat.'


AERNOUT MIK


Even verderop in Utrecht, in BAK, (basis voor actuele kunst) is nóg een project te zien over de crisis en Fukushima. Aernout Miks (1962) Cardboard Walls bestaat uit een ruimtevullend parcours van kartonnen compartimenten met daarboven, hangend, een video van deels nagespeelde, deels fictieve situaties uit een opvangkamp tijdens de nasleep van de kernramp in Fukushima in 2011.


U maakte dit werk voor de Aichie Triënnale in Japan vorig jaar. Wist u direct dat u een opvangkamp wilde filmen?


Aernout Mik: 'Aanvankelijk bekeek ik beelden van de tsunami zelf. Die waren overweldigend, subliem, de verwoesting was onbevattelijk - ik kon er niets mee. Toen zag ik een archiefbeeld van een opvangkamp. Het was het eerste beeld van de ramp dat ik zag dat ging over inter-menselijke relaties. Ik vond het direct heel interessant.'


Belangrijk is het moment waarop de medewerkers van de kerncentrale hun spijt komen betuigen aan de slachtoffers.


'Dat ritueel was indertijd verplicht. Het werd van ze verwacht. Ze hadden gezichtsverlies geleden wanneer ze het niet hadden gedaan. Daarom worden zulke rituelen vaak gezien als hypocriet of leeg.


In deze situatie echter gebeurde er iets bijzonders: sommige slachtoffers werden kwaad. Dat hoort niet. Het werd veroordeeld; excuses moet je aanvaarden. Het was allemaal erg on-Japans. Dat fascineerde mij enorm.'


Wat boeit u aan zo'n moment van frictie?


'Dat een maatschappelijke conventie wordt doorbroken, dat allereerst. En ook het fysieke, dat dader en slachtoffer zo dicht bij elkaar staan. In Nederland zou zo'n spijtbetuiging denk ik worden afgehandeld via een persconferentie; er zou afstand worden gecreëerd. Die ontbreekt hier volledig. Men gaat letterlijk voor de ander op de knieën.'


Fiona Tan (1966) is een Nederlandse kunstenares, bekend van haar audiovisuele installaties, films en fotowerken. Ze werd opgeleid aan de Gerrit Rietveld Academie en de Rijksacademie voor Beeldende Kunsten, Amsterdam. Ze exposeerde in binnen- en buitenland, o.m. Documenta 11 in Kassel en de biënnales van Shanghai en Berlijn. In 2009 vertegenwoordigde ze Nederland op de Biënnale van Venetië met het project Disoriënt, waarvoor de reizen van Marco Polo het uitgangspunt vormden. Tan woont en werkt in Amsterdam.


Aernout Mik, Cardboard Walls, BAK Utrecht, t/m 18/05.


Fiona Tan, Options&Futures, Rabo Kunstzone, t/m 19/09.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden