Creatieve marketing tegen terreur: kerstboomverlichting

Terrorisme (1) Werken op het gemoed van de strijder

In elke terrorist schuilt een gewone burger. Bestaan er manieren om strijders hun oude rol weer te laten opnemen? Lessen uit de jungle van Colombia.

Beeld Monique Broring

Daar zit je dan, tegen een boom geleund met je AK-47, op uitkijk langs de rivier. Het is midden in de nacht, je collega-guerrilla's liggen verderop te slapen in het kampement.

Locatie: de jungle van Caquetá, een departement in het zuiden van Colombia. Tijd van het jaar: half december. Juist op deze dagen lijkt je familie verder weg dan ooit. Op honderden kilometers afstand maken ze zich op voor de Kerstdagen en jij zit hier, in je eentje in de modder, met het gezoem van muggen rond je kop.

Maar wat is dat?

Een blauwe gloed, daar, in de verte op de rivier. Vuurvliegjes? Nee, die zien er anders uit.

Je knijpt je ogen tot spleetjes. Wat het ook is, het komt dichterbij.

Beeld Monique Bröring

Ik mis je, kom terug

Langzaam splitst de blauwe gloed op het water zich op, in twee lichtbronnen, drie lichtbronnen, vier...

Lichtgevende bollen, tientallen, honderden. Ze drijven met de stroming mee naar je toe. Een bewegend snoer vol kerstlichtjes; een prachtig schouwspel.

Je pakt je walkie-talkie en belt door wat je ziet.

'¿Qué fumaste tu, loco?' klinkt het vol ongeloof aan de andere kant van de lijn. Maar je kameraden komen toch poolshoogte nemen. Wanneer ze zich naast je in de bosjes verschansen, zijn de dobberende blauwe bollen nog dichterbij gekomen; één blijft er vlakbij haken achter een tak.

Een valstrik? Daar lijkt het niet op. De bol is transparant; nergens een spionagecamera of explosief te zien. Binnenin bevindt zich een postkaartje met een tekst. Ergens in Colombia heeft een vader een paar regels op papier gezet aan zijn zoon die zich bij de guerrilla heeft aangesloten. Strekking: ik mis je, kom terug.

Lichtgevende bollen op de rivier. Beeld .

Met kerst is alles mogelijk

Gevolgd door een slogan die op alle kaartjes staat: 'No deje pasar esta Navidad, Colombia y su familia lo están esperando. Desmovilícese. En Navidad todo es posible.' ('Laat deze Kerst niet voorbijgaan, Colombia en uw familie wachten op u. Demobiliseer. Met Kerst is alles mogelijk.')

De man achter deze campagne is communicatiestrateeg Jose Miguel Sokoloff. De overheid schakelde hem en zijn bureau Lowe and Partners in om een nieuwe manier te vinden om guerrillero's van de FARC te bereiken.

Deze communistische strijdkrachten vechten al meer dan een halve eeuw tegen de regering omdat die zich niet zou bekommeren om de belangen van de armen op het platteland. De FARC - met naar schatting zo'n 8.000 strijders, onder wie de Nederlandse Tanja Nijmeijer - gebruikt daarbij middelen als ontvoeringen, aanslagen en drugshandel. Het conflict kostte naar schatting al meer dan 200 duizend levens.

Boodschappen uit de lucht
De vijand verzwakken zonder ook maar een kogel te verspillen - luchtpost met propaganda is daarvoor een veelgebruikte truc. Een kleine greep uit de militaire geschiedenis.

Eerste Wereldoorlog (1914-1918)
Wat gebeurt er met me als ik me overgeef? Het is een vraag die door het hoofd tolt van menig soldaat in een benarde positie. De Britten speelden hierop in door boven Duitse stellingen brieven te laten vallen van krijgsgevangen die schreven dat de Britten hen goed behandelden.

Tweede Wereldoorlog (1939-1945)
'Weet je nog, die laatste kus?' Zo begint een Duits propagandakaartje speciaal gemaakt voor Amerikaanse soldaten die hun vriendin moesten achterlaten in de VS. Op de prent staat een innig zoenend stel, met daarnaast een aanmoediging om vooral snel naar huis te gaan, waar zij smachtend wacht. Het alternatief wordt ook vermeld: wie niet huiswaarts keert, wacht een houten kruis op Europese bodem.

Eerste Golfoorlog (1990-1991)
De Amerikanen wierpen vele duizenden geldbriefjes van 25 dinar uit boven de Iraakse troepen. Tenminste, zo leek het vanaf een afstandje. Soldaten die het briefje opraapten, ontdekten al snel dat het nepgeld betrof. Op de achterkant stond in het Arabisch: 'Je hoeft niet te sterven! Je kunt veilig terugkeren naar je dierbaren als je nu het verzet staakt.' Daarna volgde een instructie om je over te geven aan de Amerikanen: met het nepgeldbriefje in de hand.

Oorlogspropaganda

Een van de belangrijkste wapens in een oorlog is propaganda. Al jarenlang zond de overheid spotjes uit om guerrillastrijders te verleiden terug te keren in de maatschappij via een reïntegratieproject. Alleen: die spotjes leken de guerrillero's steeds slechter te bereiken. De harde kern van het FARC-leger trok zich almaar verder terug in de jungle en keek zelden of nooit televisie.

En zo verscheen pr-man Jose Miguel Sokoloff ten tonele. Kon hij iets beters bedenken? Sokoloff en zijn team interviewden eerst 60 ex-strijders. 'Zo kwamen we tot cruciale inzichten voor de campagne', zegt Sokoloff telefonisch vanuit de Colombiaanse hoofdstad Bogotá. Een groot deel van de guerrillero's meldt zich als jonge idealist aan bij de FARC. Wie in de harde werkelijkheid van de gewapende strijd spijt krijgt van zijn keuze, heeft pech. Doorvechten zul je. Sokoloff: 'Veel strijders zijn net zo goed gevangenen van de FARC-organisatie als de mensen die zij ontvoeren.'

'Je bent dan wel guerrillero, maar je bent vooral mijn zoon/dochter.' Het Colombiaanse ministerie van Defensie hing deze posters - met echte kinderfoto's van strijders - aan bomen in de jungle. Beeld .

Heimwee

Ook in de statistieken zagen Sokoloff en zijn collega's iets interessants: rond Kerstmis zijn er altijd meer guerrillero's die ontsnappen uit de jungle en zich aanmelden bij het reïntegratieproject. 'Waarschijnlijk is de heimwee dan het grootst.'

Sokoloff zette daarom - samen met regeringstroepen - vanaf 2010 een reeks pr-campagnes op rond de feestdagen. In het eerste jaar vlogen twee Black Hawk-helikopters boven FARC-territorium om daar snoeren met 2.000 kerstlampjes in enorme bomen te hangen. Het jaar daarna volgden de blauwe bollen op de rivier, met berichten van vrienden en kennissen van guerrillero's. En dan was er ook nog Operatie Bethlehem, waarbij gigantische lichtbakens in de jungle strijders de weg naar ontsnapping uit FARC-territorium wezen.

Werkte het? De overheidsstatistici turfden in drie achtereenvolgende decembermaanden ruim 700 guerrillero's die zich aanmeldden voor het reïntegratieproject; een flink aantal op een leger van naar schatting 8.000 man. Sokoloff: 'De normale piek van guerrillero's die rond Kerst de FARC verlieten, kwam bovendien wat hoger te liggen'.

'Je bent dan wel guerrillero, maar je bent vooral mijn zoon/dochter.' Het Colombiaanse ministerie van Defensie hing deze posters - met echte kinderfoto's van strijders - aan bomen in de jungle. Beeld .

Kerstverlichting

Sokoloff deed zijn verhaal vorige maand op het podium van TED, een organisatie die speeches van inspirerende sprekers online zet. Inmiddels is zijn filmpje al ruim 380 duizend keer bekeken. Ook door de Nederlandse terrorisme-expert Beatrice de Graaf, die zeer enthousiast is.

'Dit is verreweg de origineelste antiterreuractie die ik ooit heb gezien', zegt ze. De Utrechtse hoogleraar internationale betrekkingen schreef onder meer het boek Theater van de angst. Met theater doelt ze daarbij op het krachtig afgeven van een boodschap, door ofwel terroristen dan wel de overheidsdiensten die hen bestrijden.

De Graaf: 'De terroristen die de redactie van Charlie Hebdo bestormden hadden naast het doel de makers van Mohammed-cartoons te doden nog een ander, voor hen minstens zo belangrijk doel. Het was hen ook te doen om het theater, de intimidatie en de show van terreur. Ze willen ons en de rest van de wereld laten zien: kijk eens waar wij voor staan, kijk eens wat wij kunnen.'

Beeld .

Theater als wapen

Ook overheden zetten bewust of onbewust theater in als wapen, aldus De Graaf. 'Was de inzet van 90 duizend Franse agenten en soldaten nodig om die paar terroristen te pakken? Misschien wel. Maar de regering straalde er ook een krachtige boodschap mee uit voor het eigen volk en de terroristen: kijk eens hoe daadkrachtig en vastberaden wij zijn.'

De demonstraties op straat, regeringsleiders die steun betuigen in Frankrijk, ministers die elkaar plechtig beloven meer informatie van elkaars inlichtingendiensten uit te wisselen; na de aanslagen in Parijs zag De Graaf het hele arsenaal aan klassiek conflicttheater voorbij komen. 'Het is wellicht nodig, maar creatief is het allemaal niet.

Daarom ben ik zo gecharmeerd van die Colombiaanse kerstbomenactie. De FARC is een van de oudste, meest gewelddadige en rijkste terreurorganisaties ter wereld. Als een out-of-the-boxidee zo'n krachtige organisatie kan verzwakken, valt er dan niet iets vergelijkbaars te bedenken om potentiële jihadistische terroristen aan te spreken?'

Beeld .

Communicatiestrategie

Terug naar pr-man Sokoloff in Bogotá. Stel de Europese Unie vraagt hem een campagne te bedenken om radicaliserende moslimjongeren op vreedzame gedachten te brengen. Zou hij zo'n opdracht aannemen? 'Ja', zegt hij direct, om daarna stil te vallen. 'Maar ik voel nu ook een lichte paniek opkomen. Mijn hemel, hoe kan ik die groep bereiken?'

Want ja, hij ziet parallellen: jonge mensen die zich niet thuisvoelen in de samenleving, die vastzitten in een radicaal gedachtengoed, die geweld niet schuwen. Maar hij ziet ook grote verschillen. 'De jongeren die zich aansluiten bij de FARC doen dat vaak met een romantisch beeld. In de jungle ontdekken ze al snel dat daarvan niets klopt, de beloning blijft dus uit. Bij radicaliserende moslimterroristen is een van de drijfveren een beloning van God na de dood. Die sterke religieuze component maakt het razend moeilijk om een goede communicatiestrategie te bedenken.'

Bij zijn Colombiaanse campagne richtte Sokoloff zich rechtstreeks tot de guerrillero's, bij een campagne tegen moslimradicalisering zou hij eerder de omgeving van potentiële terroristen willen bereiken. 'Personen met gezag binnen de moslimgemeenschap die zeggen: joh, trek je niks aan van die rare cartoons, daar staat God boven. En trouwens, hoe gaat het op school?'

De zachte aanpak

Terrorisme-onderzoeker Ramón Spaaij - verbonden aan de Universiteit van Amsterdam en Victoria University - denkt ook dat dat de beste communicatiestrategie is bij radicaliserende jeugd. 'Overheidsdiensten proberen zoiets nu al op sociale media. Zodra iemand radicale teksten uitslaat, komt er een counter narrative, bijvoorbeeld van mensen die uitleggen dat het hier om een verkeerde interpretatie van de Koran gaat. Het is daarbij wel cruciaal dat die mensen geloofwaardig zijn bij de doelgroep. Als het voelt als een dienstmededeling van de overheid, werkt dat bij radicaliserende jeugd als een rode lap op een stier.'

Spaaij is een voorstander van de zachte aanpak. Laatst op een congres hoorde hij een hoge legerofficier vertellen wat hij zou willen doen met Europese strijders die naar Syrië trekken om zich aan te sluiten bij IS. De man zag twee opties: maak ze dood of pak hun paspoort af zodat ze nooit meer kunnen terugkeren naar hun thuisland. Spaaij: 'Dat klinkt stoer, maar wat is het gevolg? Zo ontneem je Syriëgangers elk perspectief op een terugkeer in de maatschappij. Dat werkt terrorisme juist in de hand.'

De Colombiaanse actie met de kerstbomen vindt Spaaij een verfrissend voorbeeld van de zachte aanpak, al zet hij wel vraagtekens bij de bewezen effectiviteit. 'Er spelen zóveel factoren een rol, dat het vaak zeer lastig is om aan te tonen hoe goed een bepaalde strategie echt werkt.'

Beeld .

Creatieve pr

Wat opvalt aan de Colombiaanse demobilisatiegrafieken: in de jaren voor de kerstcampagnes verlieten juist méér guerrillero's de FARC. Dat kan goed komen omdat het guerrillaleger slinkt en alleen de harde kern overblijft die zich niet zo snel overgeeft.

Maar toch: een beetje statisticus zou alleen al vanwege de grilligheid van de pieken en dalen geen grote effecten aan de creatieve pr-campagnes durven toeschrijven. Bovendien voltrokken zich in de jaren van de kerstcampagnes ook andere relevante ontwikkelingen, zoals het aantreden van een nieuwe president en een nieuwe ronde vredesonderhandelingen.

Kortom, was de inzet van al die kerstbomen en blauwe bollen in de jungle wellicht niet meer dan een druppel op de gloeiende plaat van het internationale terrorisme? 'Zelfs dan was het de moeite waard', zegt Sokoloff vanuit Bogotá, waarna hij een liedje van de Britse band Depeche Mode citeert. 'Everything counts, in large amounts.'

Beeld .

Alle terroristen aan één tafel

Lid van een organisatie die op de zwarte lijst van de overheid staat? Dat is geen probleem bij de New World Summit, een project van de Nederlandse kunstenaar Jonas Staal. Sinds 2012 organiseert hij een reeks bijeenkomsten waarbij statenloze politieke organisaties bijeenkomen in een parlementachtig decor. De alternatieve wereldtoppen vonden achtereenvolgens plaats in Berlijn, Leiden, Kochi (India) en Brussel.

Acte de présence gaven onder meer vertegenwoordigers van de Baskische onafhankelijkheidsbeweging en van de gewapende tak van de Communistische Partij in de Filipijnen. Staal wil met zijn New World Summits een podium geven aan organisaties die 'buiten de democratie zijn geplaatst', bijvoorbeeld doordat staten hun banktegoeden blokkeren of paspoorten van leden intrekken.

Hij hoopt dat zijn initiatief leidt tot meer kennis bij het grote publiek over de onderliggende problemen en belangen bij internationale conflicten. Is Islamitische Staat ook welkom bij de volgende New World Summit? Staal: 'Ja, mits die bereid is een ruimte te delen met andere organisaties die hun mening veelal niet zullen delen. Ik betwijfel of de IS daarvan gebruik zou willen maken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.