Coup maakte einde aan Afghaans ‘paradijs’

Terug naar 28 april 1978. Met het nodige geluk weten Afghaanse communisten het bewind van Daoud Khan ten val te brengen....

Afghanistan zou nog altijd een koninkrijk zijn als het aan Abdul Hamid Mobarez (76) had gelegen. Thee zou worden geserveerd in porseleinen kopjes, zoals bij hem thuis. Vrouwen zouden blootshoofds door het leven gaan. Mannen zouden glad geschoren zijn en zich kleden in driedelig pak.

Hervormer, zo noemt de voorzitter van de Nationale Vereniging van Journalisten in Afghanistan zichzelf. Geen revolutionair. En zie zijn gelijk: alle revoluties en oorlogen in de afgelopen dertig jaar hebben zijn land niks dan slechts gebracht. Ze hebben de fundamentalisten versterkt, met hun middeleeuwse tulbanden en hun achterlijke vrouwbeeld.

Zo denkt Mobarez erover. Zijn beste dagen waren in de jaren zeventig. Het tijdperk van vóór 28 april 1978, de dag dat hij vanuit zijn kantoor in het ministerie van Informatie en Cultuur geweerschoten hoorde. Het was de dag dat er een einde kwam aan zijn werk als overheidsfunctionaris. Het was ook de dag dat er een einde kwam aan de 231 jaar lange regering van koning Ahmad Shah en zijn nakomelingen.

Daarna is het nooit meer goed gekomen met Afghanistan. Een jaar na de door de Moskou gesteunde staatsgreep op 28 april 1978 viel de Sovjet-Unie Afghanistan binnen. Gelijktijdig met de opkomst van het communisme in Afghanistan begonnen islamitisch-fundamentalistische sentimenten een steeds grotere rol te spelen. Daar haakten de Verenigde Staten en Pakistan op in met hun steun aan de jihad van de mujahedin tegen de Russen. Tegen de mujahedin kwamen in de jaren negentig de nog extremistischer Taliban op.

Op 28 april 1978 ging een paradijs verloren. Zo zien veel oudere Afghanen het. Zoals Abdul Hamid Mobarez. Hij was tegenstander van de coup van voormalig premier Daoud Khan tegen koning Zahir Shah (een familielid van Khan) in 1973. Toch vond hij de periode 1973-1978 een goede tijd voor Afghanistan. En voor zichzelf. Hij was onder anderen gouverneur van twee provincies.

‘De Afghanen hielden van Daoud Khan. Toen hij zijn coup pleegde gingen de jongeren de straat op en gaven ze coca-cola en bloemen aan de militairen. Het verliep allemaal vreedzaam.’

De Rode Prins was de bijnaam van Khan; vanwege zijn banden met de Sovjet-Unie. Geschiedschrijvers kenschetsen hem echter als nationalist en hervormer. Met hulp van de Sovjet-Unie, maar ook van de VS had hij zich in zijn jaren als premier (1953-1963) ingezet voor het centraliseren van de overheid en het stimuleren van het onderwijs.

Revolutionair was zijn optreden op onafhankelijkheidsdag in 1959, toen hij in het openbaar verscheen met zijn ongesluierde echtgenote.

Khan distantieerde zich na zijn coup in 1973 steeds meer van zijn aanhangers: de Afghaanse communisten. Moskou steunde daarop de communistische coup tegen Daoud Khan. Maar de ingrijpende hervormingen van de communisten leidden tot verzet bij de bevolking. Op 27 december 1979 vielen de Russen Kabul binnen.

Een communistisch verleden is tegenwoordig niet iets om trots op te zijn in Afghanistan. Voormalige communisten zitten in het parlement en in de regering, maar hun invloed is niet groot. Hoe anders is het voor voormalige mujahedin-strijders tegen de Russen. Zij zijn sterk vertegenwoordigd in de landspolitiek en kloppen zichzelf graag op de borst voor hun ‘heldendaden’.

Mobarez is trots op zijn intellectuele bijdrage aan de verzetsstrijd – ‘wapens zijn niet aan mij besteed’. Tijdens een Unesco-conferentie in Parijs in 1988 besloot hij evenwel dat hij niet direct terug hoefde naar Afghanistan.

Pas in 2002 kwam hij terug als onderminister van het ministerie van Informatie en Cultuur in de kersverse regering-Karzai. Twee jaar later nam hij alweer zijn ontslag. ‘De fundamentalisten hebben enorme invloed op de regering. Dat zie je aan de pogingen om de Indiase soaps op televisie te bannen en de pers te controleren. Daar pas ik voor.’

Deedee Derksen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.