'Corruptie Polen mag privatisering niet stoppen'

De historicus Bronislaw Geremek leidde deze week een Poolse parlementaire delegatie die een bezoek bracht aan Nederland. De Poolse aspiraties om toe te treden tot EU en NAVO kregen een warm onthaal in Den Haag....

Van onze verslaggeefster

Anneke Teunissen

DEN HAAG

Professor Geremek speelde een hoofdrol in het transformatieproces van Polen van een totalitaire staat naar een democratie. Hij was adviseur van Lech Walesa en na de omwenteling fractievoorzitter van Solidariteit in het Poolse parlement.

De overgang van 1989 veranderde ook zijn persoonlijk leven drastisch. Van hoogleraar middeleeuwse geschiedenis werd hij fulltime politicus. Veel intellectuelen zetten destijds die stap, maar Bronislaw Geremek (65) is een van de weinigen die het hebben volgehouden.

'Ik voel me nog steeds historicus. Ik werk ook nog aan de universiteit. Als historicus kan ik iets toevoegen aan de politiek, omdat ik geen last heb van het korte-termijndenken waar politici aan lijden. Ik denk in termen van processen en benader de politiek met enige distantie.'

'Maar ik moet bekennen dat ik niet helemaal gelukkig ben met mijn politieke leven. Het was destijds een keuze tegen het totalitaire regime.' Vanaf de oprichting in 1980 was Bronislaw Geremek betrokken bij de vakbond Solidariteit, een betrokkenheid die hem menig keer achter de tralies deed belanden.

'In 1989, toen het regime eindelijk viel, moesten we toch enige verantwoordelijkheid nemen voor wat we hadden gezegd. Ik zie het niet als een politieke carrière, maar als een morele plicht. De politieke routine valt me niet mee. De dagelijkse praktijk is zo ver verwijderd van het politieke ideaal van vrijheid en democratie, waar we voor vochten. Dat ik er toch mee doorga, heeft een persoonlijke reden.'

'In 1975 werd ik ondervraagd door een veiligheidsagent, die maar bleef zeggen dat politiek een smerige zaak is. Die gedachte kon ik niet van me afzetten. Ik probeerde mezelf ervan te overtuigen dat hij het verkeerd zag. Dat probeer ik nog steeds. In de politiek zie je inderdaad een gebrek aan ethisch denken en handelen. Maar enkelingen kunnen het signaal geven dat het geen verloren zaak is.'

In Polen zijn de voormalige communisten weer aan de macht, de Democratisch Linkse Alliantie (SLD). Zij regeren samen met de PSL, de Boerenpartij, die ook nog stamt uit het communistische tijdperk. In 1993 wonnen zij de verkiezingen. Waren de snelle economische hervormingen, de shocktherapie, daar debet aan?

'Ik zie het als een beweging van de politieke pendule. Snelle privatisering was en is noodzakelijk. De verkiezingsresultaten van 1993 bevallen mij niet, maar ik ben er trots op dat Polen erin geslaagd is de hervormingskoers van 1989 voort te zetten, ook met vertegenwoordigers van de oude politieke krachten. De politiek van economische hervormingen en streven naar aansluiting bij de NAVO en de Europese Unie gaat onverminderd door.'

In een dialoog met Geremek zei Timothy Garton Ash, die veel over Oost-Europa schreef, dat het hoge tempo van privatisering corruptie haast uitlokt. De verleiding tot corruptie is immens. Volgens professor Geremek moet er desondanks aan worden vastgehouden.

'Zonder snelle privatisering zouden de markteconomie en de democratie buitengewoon kwetsbaar zijn. Als historicus ben ik niet verbaasd over die corruptie. Bij de ontwikkeling van het kapitalisme speelde corruptie ook een kolossale rol. Natuurlijk moet corruptie worden bestreden. Voorkomen is nog beter: met instituties die obstakels opwerpen tegen corruptie.'

'Maar die corruptie moet niet worden gedramatiseerd. Het verschijnsel wordt helaas aangegrepen om het proces van privatisering te blokkeren. Dat is kwalijk. We moeten de moed hebben ermee door te gaan. De staatseconomie is nog steeds de voornaamste bron van corruptie. Daar moeten we zo snel mogelijk van af.'

Ooit viel Geremek zelf voor de verlokkingen van het communisme. 'Dat was na de oorlog, na de nazi-tijd. Ik zag in het communisme de hoop op een rechtvaardige samenleving en persoonlijke vrijheid. Ik kon me niet voorstellen dat het een nieuw totalitair regime zou betekenen.' De hoop vervloog. 'In 1968, toen de Warschau-Pacttroepen Tsjechoslowakije binnenvielen, wist ik zeker dat het niet meer goed zou komen met het communisme.'

In het Poolse parlement leidt Geremek nu de fractie van een oppositiepartij, de Unie voor Vrijheid (UW). 'Ik sta voor een liberale oriëntatie met een sociale dimensie, een sociale markteconomie. De liberale oriëntatie is belangrijk omdat Polen een decentraliseringsprogramma nodig heeft. Het centrale staatsapparaat moeten worden ontmanteld. Ook in het economisch hervormingsprogramma dienen de liberale waarden voorop te staan.'

'De sociale dimensie betekent in de huidige Poolse context niet zo zeer dat je voor de arbeiders en de boeren opkomt, maar voor de onderwijzers en de artsen. De oude industrieën, de kolenwinning en de Poolse landbouw zijn toe aan een forse herstructurering. Dat zal veel arbeidsplaatsen kosten, maar daar komen nieuwe mogelijkheden voor in de plaats, in de elektronica, de voedingsmiddelenbranche en de dienstensector.'

De grootste oppositiepartij zit niet in het parlement. Het is een nieuwe politieke formatie rond Solidariteit. Volgens opiniepeilingen vormt deze 'Verkiezingsactie' van Solidariteit (AWS) een serieuze bedreiging voor de regerende SLD. Anticommunisme en conservatisme lijken de voornaamste ingedriënten.

'Conservatief zou ik ze niet noemen. Het anticommunisme is wat deze formatie verenigt. Waar ze vóór zijn, is veel minder duidelijk. Voor privatisering, decentralisatie en onderwijsvernieuwing? We weten het niet. Misschien wordt het een positieve kracht, maar het is ook mogelijk dat nationalisme en populisme de overhand krijgen.'

'Je kunt partijconstellaties in de voormalige Oostbloklanden niet vergelijken met het politieke spectrum in het Westen. De geschiedenis speelt een belangrijke rol. De jongere generatie wil wel over inhoudelijke programma's spreken, maar het sterkst is nog steeds het anticommunistische sentiment. Tegelijkertijd bestaat er echter een nostalgie naar de goede oude tijd. Het is dus heel gecompliceerd.'

'De democratie is nog niet diep geworteld in de meeste postcommunistische landen. Men is erg gevoelig voor populistische slogans. Maar Polen is een toonbeeld van politieke stabiliteit en economisch succes. Onze shocktherapie heeft economische groei bewerkstelligd, tussen 5 en 7 procent jaarlijks. Welvaart voor iedereen is er nog niet. Dat is een kwestie van hoop.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden