Correspondent Mark Schenkel in Zimbabwe: 'Als het leger een staatsgreep wilde, dan was het allang gebeurd'

Afrika-correspondent Mark Schenkel is als een van de weinige journalisten getuige van wat spoedig het einde van het tijdperk-Mugabe zal heten. De 93-jarige Zimbabwaanse leider is na een machtsperiode van 37 jaar buitenspel gezet door het leger. Dit tot vreugde van de Zimbabwanen, maar de vraag is of het alternatief zoveel beter is. We bellen met Schenkel, terwijl hij door de opvallend rustige straten van de hoofdstad Harare rijdt.

Een man loopt over straat in Harare Beeld epa

Hoe koppig is Mugabe?

'Het lijkt erop dat hij weigert te gaan. Maar het blijft speculeren, want de gesprekken met het leger vinden achter gesloten deuren plaats. Er is weinig zicht op wat zich daarachter afspeelt. Het zou kunnen dat SADC (de organisatie van Zuid-Afrikaanse landen) met Mugabe bemiddelt om een manier te vinden voor vrijwillig vertrek. Zij willen voorkomen dat Mugabe ongrondwettelijk en met geweld wordt afgezet. Dan is sprake van een staatsgreep. Als het leger dat had gewild, dan hadden ze dat allang gedaan.'

Gisteren nog werden foto's verspreid van een glimlachende Mugabe naast legerleider Chiwenga. Wat zegt dit?

'Het laat zien dat Mugabe nog altijd een zekere statuur heeft. De foto's laten een heel onwerkelijk beeld zien: de legerleider die het pistool op het hoofd van Mugabe heeft gericht, staat hand in hand met de leider.'

Hoe is het op straat?

'Rustig. Ik rijd net door het zakendistrict van Harare. De winkels zijn open, mensen lopen over straat, auto's rijden. Ik heb in totaal vier pantserwagens geteld, opgesteld op strategische locaties bij het parlement. Daar zitten militairen op, maar iedereen wandelt daar gewoon langs. Als je het nieuws niet volgt, zou je niet weten dat er iets aan de hand is.'

Zimbabwanen doen hun boodschappen in de hoofdstad Harare Beeld afp

Wat zijn de reacties op het naderende vertrek van Mugabe?

'De reactie die ik hier van iedereen krijg is: we zijn blij. Het is in elk geval verandering. Wat er daarna komt, zien we dan wel.'

Vice-president Emmerson Mnangagwa staat klaar om de macht over te nemen. Is dit een verbetering ten opzichte van Mugabe?

'Uiteindelijk behoort Mngangagwa tot de generatie van Mugabe. Hij heeft decennialang geweld uitgeoefend namens het regime van Mugabe. Hij is de man die Mugabe in het zadel heeft gehouden. Het is de vraag of hij, als hij aan de macht komt, via een transitieregering nieuwe verkiezingen zal uitschrijven.'

Is dat realistisch?

'Het valt niet uit te sluiten. Ook Mnangagwa wil niet dat dit overkomt als een brute machtsgreep.'

Hoe zullen de Zimbabwanen zich Mugabe herinneren?

'Aan de ene kant blijft hij die erudiete man die begin jaren tachtig als onafhankelijkheidsleider enorm veel hoop teweeg heeft gebracht. Het was de tijd dat in Zuid-Afrika de Apartheid heerste. Ook in naburig Zimbabwe werd het witte juk afgeworpen. Mugabe was een revolutionair. Hij is daarnaast de man die het onderwijs en de gezondheidszorg verbeterde. Tegelijkertijd is hij de man die de economie van het land naar de afgrond heeft geleid. En die zijn veiligheidsapparaat heeft ingezet tegen zijn eigen bevolking, waardoor hij duizenden doden op zijn geweten heeft.'

Loopt hij na zijn aftreden het risico op vervolging?

'Dat lijkt mij sterk. Ik zou eerder denken aan een vrijgeleide of een garantie dat hij niet wordt vervolgd zodat hij wordt overtuigd om af te treden. Dat heeft nu prioriteit.'

Als het aan Mugabe lag, had zijn vrouw Grace hem opgevolgd. Waarom is daar een stokje voor gestoken?

'Grace is buitengewoon ongeliefd onder de Zimbabwanen. In internationale media lees je vooral het verhaal over haar excessieve uitgaven, haar divagedrag. Maar ik sprak hier twee Zimbabwaanse vrouwen die zeiden: het ergste vinden wij dat Grace zich niet gedraagt zoals een goede echtgenoot zich hoort te gedragen. Ze is veel te uitgesproken, ze beledigt oudere mannen. Ze geneert ons. Iedereen is blij dat nu is uitgesloten dat Grace haar man opvolgt.'

Mugabe wist dat Grace niet lekker lag, terwijl Mnangagwa geliefd is bij het leger. Heeft hij een inschattingsfout gemaakt?

'Achteraf gezien is het ontslag van Mnangagwa een vergissing. Het is speculeren waarom hij dit heeft gedaan. Mnangagwa was voor Mugabe de garantie voor zijn positie. Het kan zijn dat Mugabe werkelijk geloofde dat hij almachtig was en vergat dat de echte macht bij het leger berust. Wat je ook hoort is dat Mugabe het door zijn leeftijd niet allemaal meer op een rijtje heeft. Hij heeft zich mogelijk laten beïnvloeden door Grace, die uit was op de macht. Het leger ziet hem als slachtoffer van Grace. Zij heeft hem domme dingen laten doen. De meesterstrateeg Mugabe, die decennialang aan de macht was, heeft een calculatiefout gemaakt.'


Dit schreven we eerder over het tijdperk-Mugabe en Zimbabwe

Waarom Zimbabwanen niet dansen op straat
Na 37 jaar snakten de Zimbabwanen naar het vertrek van Mugabe. Maar met Mnangagwa schieten ze niets op, schrijft Wilf Mbanga in dit opiniestuk.

Is het einde in zicht voor de eeuwige Afrikaanse leiders?
Toen iemand eens aan president Robert Mugabe vroeg of het geen tijd was om gedag te zeggen tegen de bevolking van Zimbabwe, reageerde hij met: 'Waarom? Waar gaan ze heen dan?' Hij piekerde er niet over om op te stappen, en daarin stond hij niet alleen. Geen enkel continent telt zo veel staatshoofden die decennia lang aan het pluche blijven plakken als Afrika.

Optimisme overheerst in Zimbabwe: veel slechter kon het toch niet worden
Het plan van president Robert Mugabe om zijn vrouw in het zadel te helpen heeft zich tegen hem gekeerd. Hij is door het leger op een zijspoor gezet. De bevolking reageert optimistisch: veel slechter kon het niet worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden