Interview Ana van Es

Correspondent Ana van Es over haar zoektocht naar het jihadistische verleden van de Syrische broers Al H.

Ana van Es vertelt hoe ze op onderzoek uitging naar het mogelijk terroristische verleden van de Syrische broers Fatah en Aziz al H. ‘Ik dacht dat mensen daar de deur dicht zouden slaan, maar iedereen wilde praten.’

Van Es na afloop van een interview in Mansoura, Syrië. Beeld Ana van Es

Eigenlijk deed Ana van Es iets wat normaal gesproken door het Openbaar Ministerie wordt gedaan. Ze sprak in Syrië met ooggetuigen van een terrorismezaak die in Nederland dient. Normaal gesproken doet justitie voor zo’n zaak ter plekke onderzoek, maar naar het Syrische Mansoura gaan beschouwt het OM niet als optie. Onze Midden-Oostencorrespondent ging wel, en kwam tot bijzondere ontdekkingen over twee Syrische vluchtingen die nu in Nederland wonen.

Het verhaal van Van Es en haar collega in Nederland Anneke Stoffelen over de omstreden broers al H. verscheen afgelopen zaterdag. Van de twee is Aziz de bekendste, omdat hij eind 2017 tijdens een bijeenkomst in cultureel centrum De Balie in Amsterdam door Syrische activisten werd herkend als IS-strijder. Later werd bekend dat hij een relatie had met de Nederlandse journalist Ans Boersma. Dat bleek toen zij uit Turkije werd gezet, waar zij werkte als correspondent voor Het Financieele Dagblad.

In Mansoura, de plek waar broer Fatah volgens het OM zou zijn gezien, hoorde Van Es verhalen van de lokale gemeenschap over Aziz en vooral over Fatah. Die zou een leider zijn geweest bij de lokale afdeling van terroristische organisatie al-Nusra. Of, als je zijn familie mag geloven: alleen een praatjesmaker.

Hoe ging jij daar op onderzoek uit?

Van Es: ‘Samen met mijn Syrische fixer ging ik naar Mansoura. Je kan daar werken als journalist, maar het is te riskant om gewoon bij mensen aan te bellen en te vragen of ze de broers kenden. Mijn fixer had contact met een lokale sjeik, die ons verder heeft geholpen. Ik ben mensen open gaan vragen of ze de broers kenden en wat ze zich konden herinneren. Ik vroeg dus niet gelijk of ze lid waren van al-Nusra, dat kwam in sommige gevallen wel later in het gesprek op. Bij iedereen die we spraken hebben we gevraagd wie we nog meer zouden moeten spreken. Een soort sneeuwbaleffect.’

Van Es besloot zelf op onderzoek uit te gaan toen het OM in een openbare zitting over de broers noemde dat zij tot 2013 in Mansoura hebben gewoond, een plaats in de buurt van Raqqa. Als journalist kan je niet zomaar in elke regio van Syrië vragen gaan stellen over mensen die mogelijk bij al-Nusra actief zijn geweest, maar in de omgeving van Raqqa had Van Es eerder mensen geïnterviewd. Het gebied is in handen van de Koerdische SDF-militie, die banden heeft met de Verenigde Staten. ‘Daar kan je best goed werken. Toen wilde ik kijken wat we daar zouden vinden.’

Wat waren de reacties van de mensen die je vroeg over de broers?

‘Die verrasten me. Het was jaren geleden dat die broers daar woonden. Ik dacht: die mensen hebben daar zes jaar oorlog meegemaakt, daarna nog onder IS geleefd, de meest vreselijke dingen gezien. Als iemand de broers al kende, zijn ze die door alle ellende vast al half vergeten. Dat bleek dus niet zo te zijn. Iedereen herinnerde zich Fatah nog, Aziz vooral door verhalen van Fatah over dat zijn broer een belangrijk figuur zou zijn bij al-Nusra. Die broers hebben daar nogal indruk gemaakt.’

Hoe kan het dat die mensen zich Fatah zo goed herinnerden, denk jij?

‘Ik denk omdat het een lokale Syriër was die zich bij al-Nusra aansloot. Heel veel extremistische strijders kwamen uit het buitenland, maar Fatah was een normale jongen uit de streek die volgens meerdere geïnterviewden ineens een masker opzette en in de gevangenis op de dam ging werken.’

Dat voelt persoonlijk voor ze?

‘Ja. Een heleboel mensen die bij die dam in de buurt wonen, horen bij de stam van Fatah en zijn broer Aziz. Ze nemen het hem ook kwalijk. Een aantal mensen zei dat ze heel blij zijn dat die twee broers in Nederland in de gevangenis zitten. Dat wisten ze trouwens nog niet voordat wij daar kwamen, mede doordat internet en telefonisch bereik daar nog steeds heel slecht is. Ze leven daar behoorlijk offline.’

Sommige mensen waren ervan overtuigd dat Aziz’ broer Fatah gevaarlijk was. Zijn familie dacht juist dat het allemaal overdreven was, dat de broers onschuldig waren.

‘De reden dat de familie van de broers wilde praten, was dat ze duidelijk wilden maken dat Fatah alleen maar stoere verhalen ophing. Zij denken dat alle problemen zijn ontstaan door grootspraak van Fatah en hopen heel erg dat het helpt om de onschuld van beide broers te bewijzen als ze hierover vertellen.

‘Ik heb de familie van de broers in Syrië verteld dat er ook mensen zijn die Fatah aan het werk hebben gezien voor al-Nusra. Dat geloven ze niet. Dat kan ik me van familie heel goed voorstellen, dat je zegt: dat kan hij niet gedaan hebben.’

Je hebt veel verschillende mensen gesproken.

‘Iedereen wilde praten, dat vond ik fascinerend. Ik dacht van tevoren dat sommigen misschien de deur zouden dichtslaan. Maar mensen hadden steeds een eigen motief om hun kant te vertellen. Soms zagen we daardoor extreme contrasten: we kwamen eens van een gesprek met een sjeik die door Fatah was gearresteerd, daarna gingen we daarna door naar Fatahs broer Karim in Tabqah, die vertelde dat Fatah alleen maar een praatjesmaker was.

Karim was trouwens wel positief over IS, hij had het in die tijd best goed gehad. Terwijl wij daar zaten en hij dit vertelde was er een enorme explosie buiten - ik heb dat nog op de opname staan. Een bomaanslag om de hoek bij zijn huis, waarschijnlijk gepleegd door een sleeper cell van IS. Ironisch en bizar.’

Van Es: 'Ze hebben goed voor me gezorgd daar in Syrië. Bij wie ik ook kwam, elke keer mocht ik het huis niet uit voordat ik een of ander grandioos maal had gekregen.' Beeld Ana van Es

Het OM vond het te politiek gevoelig om daar onderzoek te doen, schreef jij.

‘Hun verhaal is: het is onmogelijk om daar onderzoek te doen. Nou, dat is dus niet onmogelijk. Het is niet enorm veilig daar, aangezien er een explosie plaatsvond om de hoek van waar ik iemand interviewde, maar je kan er wel werken. Ik vermoed dat er vooral politieke redenen zijn om daar geen onderzoek te doen.’

Hoe groot is de kans dat het onderzoek van het OM te weinig oplevert als ze niet ter plaatse onderzoek doen?

‘Ik heb geen idee. Dat laat ik ook echt helemaal aan hen. Het is niet mijn taak om het werk van het OM te gaan doen. Ik heb het verhaal gemaakt vanuit journalistieke interesse: wie zijn dat nou eigenlijk, die broers? In NL werden hele grote dingen over hen beweerd en het is een spraakmakende zaak. Het is nog maar een keer eerder voorgekomen dat Syrische vluchtelingen zijn vervolgd voor lidmaatschap van een terroristische organisatie in Syrië. Dus dan wil je weten: wat is daar aan de hand? Maar wat het OM verder gaat doen, dat weet ik niet.’

Je kan werken rondom Raqqa, maar het is nog steeds gevaarlijk. Wat voor voorzorgsmaatregelen neem jij als je voor zo’n verhaal onderzoek gaat doen?

‘Het belangrijkste is dat ik met een fixer werk die ik al heel lang ken en die goed kan inschatten wat wel en niet kan. Mansoura was de kraamkamer van IS en daar wonen waarschijnlijk nog steeds veel aanhangers. Je wilt niet per ongeluk bij een van die mensen over de drempel stappen, want dan zou je gewoon gegijzeld kunnen worden.

‘Daarom legden we eerst contact met de sjeik die ik noemde. Ik weet van eerdere verhalen die ik in Syrië heb gemaakt dat sjeiks een soort diplomaten zijn voor hun eigen familie, die met iedereen contact onderhouden en over het algemeen geen kant kiezen. Veel van de sjeiks die wij nu hebben gesproken, praten bijvoorbeeld ook weleens met de internationale coalitie tegen IS, die geleid wordt door de Amerikanen. Dus wij wisten: dit zijn mensen waar je als bezoeker veilig heen kan.’

Heb jij het gevoel dat jij een antwoord hebt op wie die broers waren?

‘Tot op zekere hoogte. Er zijn in totaal elf geïnterviewden die beweren dat Fatah bij het Nusra-front zat. Alles wijst erop dat de broers bij al-Nusra zaten. Dan is vervolgens de vraag: was Fatah iemand die alleen gevangenen vervoerde? Of had hij een belangrijke rol, zoals een van die sjeiks vertelde, waarin hij verantwoordelijk was voor van alles in die gevangenis? Dat weten we niet.’

Wat hebben Fatah en Aziz in Syrië gedaan?

De naar Nederland gevluchte Fatah en Aziz al H. staan terecht voor deelname aan een terroristische organisatie in Syrië. Het OM vindt onderzoek daar te gevaarlijk. Ana van Es ging wel en vroeg familie en bekenden naar de broers, Anneke Stoffelen deed dat hier. Aziz was een Nusra-leider, wordt gezegd, en Fatah werkte in de Nusra-gevangenis. Nee, hij is een praatjesmaker, zegt zijn vrouw.

Hoogleraar: OM is te gemakzuchtig - terrorismeonderzoek in Syrië wel degelijk mogelijk

Het is niet per definitie onmogelijk voor justitie om in Syrië onderzoek te doen naar de terrorismezaak van de broers Fatah en Aziz Al H., zegt hoogleraar internationaal strafrecht Harmen van der Wilt. Het Openbaar Ministerie sluit die optie bij voorbaat uit, maar volgens de hoogleraar is dat ‘te gemakzuchtig’.

De broers al H.

Duizenden gevluchte IS-strijders zoeken hun toeverlaat in Europa. Zo ook in Nederland: twee Syrische broers, Fatah en Aziz Al H. worden verdacht van het deelnemen aan de terroristenbeweging Al Nusra. Daarnaast blijkt broer Aziz ook nog eens de ex van de Nederlandse journalist Ans Boersma te zijn. Dit schreven we tot nu toe over de broers Al H. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden