ReportagePersvrijheid China

Coronanieuws China weer onder censuur, maar ‘er zijn nog steeds mensen die dit willen doen’

Verpleegkundigen in een ziekenhuis in Wuhan vieren de internationale Dag van de Verpleging, op 12 mei dit jaar. Wuhan was de eerste stad die op slot ging vanwege corona. Er leek indertijd iets meer vrijheid voor kritische berichtgeving over de crisis, maar de censuur sloeg opnieuw toe. Beeld AFP

Even leek er in China ruimte voor kritische verhalen over corona, voor droevige ervaringen ook. Maar inmiddels heeft de staat de controle over internet weer stevig in handen. Online-activisten zijn opgepakt. Zoals Chen Mei en Cai Wei.

Als archivarissen van het Chinese internet, zo zagen Chen Mei en Cai Wei zichzelf. Reddingswerkers van het Chinese collectieve geheugen. Ze verzamelden gecensureerde artikelen en sociale mediaberichten over het coronavirus, en plaatsten die via een website voor computerprogrammeurs weer online. Tot ze op 19 april werden gearresteerd. Nu hangt hun vijf jaar cel boven het hoofd.

‘Ik wist dat mijn broer gevaar liep, maar dit had ik niet zien aankomen’, zegt Chen Kun, de oudere broer van Chen Mei en zelf voormalig internetactivist. ‘Ik dacht dat hij 24 uur detentie riskeerde en geïntimideerd zou worden om zijn website te sluiten. Ik had nooit gedacht dat hij zo lang zou vastzitten, nu al meer dan zestig dagen. Normaal word je in China niet meteen gearresteerd, maar eerst ‘op de thee’ gevraagd en gewaarschuwd. Maar Chen Mei en Cai Wei zijn opgepakt zonder enig teken vooraf.’

Wat Chen en Cai deden, leek inderdaad een berekend risico. De twee 27-jarige computerfanaten uit Beijing beheerden sinds 2018 een pagina op Github, een website waar programmeurs softwarecodes uitwisselen. Maar in plaats van met computertaal vulden Chen en Cai hun pagina – Terminus2049 – met teksten van gecensureerde artikelen. Zo omzeilden ze de ‘Great Firewall’, het elektronische hek rond het Chinese internet waarbinnen alle informatie streng wordt gecontroleerd.

Lange tijd leken Chen en Cai weg te komen met hun digitale rebellie. Ze plaatsten verboden teksten over de #MeToo-beweging en over discriminatie van arbeidsmigranten, maar bleven onder de radar. Tot het coronavirus uitbrak en ineens veel meer teksten aan de censuurpolitie moesten worden onttrokken. Chen en Cai herpubliceerden dagboekfragmenten van inwoners van Wuhan, kritische essays van dissidenten en interviews met dokters. Kort daarop zijn ze opgepakt.

Deze maand zijn de twee officieel aangeklaagd voor ‘ruzie zoeken en problemen uitlokken’, een vage formulering die vaak wordt gebruikt in zaken tegen critici van de Chinese overheid. Een door de overheid aangestelde advocaat vertelde de familie dat Chen en Cai ervan verdacht worden ‘valse informatie te hebben verspreid en daarmee de nationale veiligheid te hebben bedreigd’. Dat zijn in China bijzonder ernstige beschuldigingen.

Onbetwist coronaverhaal

De heftigheid waarmee Chen en Cai worden aangepakt, toont hoeveel belang de Chinese overheid hecht aan een onbetwist coronaverhaal. Nu Beijing het moeilijk heeft door de epidemie en de economische gevolgen ervan en steeds meer onder vuur ligt in het buitenland, moeten de rangen worden gesloten. Iedere poging om de officiële propaganda in twijfel te trekken, wordt meteen afgestraft.

Het is een groot contrast met het begin van de coronapandemie, eind januari, toen aanvankelijk iets meer openheid was toegestaan. Op sociale media smeekten inwoners van Wuhan om hulp voor hun stervende familieleden en deden ziekenhuizen oproepen om beschermingsmateriaal. Na de dood van klokkenluider en dokter Li Wenliang verschenen online zelfs pleidooien voor meer vrijheid van meningsuiting.

Begin februari hervond de Chinese overheid de controle, en trok de teugels van de censuur weer aan. Burgerjournalisten Chen Qiushi en Fang Bin, die vanuit de ziekenhuizen in Wuhan verslag deden, verdwenen op respectievelijk 7 en 9 februari en zijn sindsdien niet meer gezien. Ze bevinden zich vermoedelijk in ‘residentiële detentie’, een officieuze gevangenis. Academici die voor persvrijheid pleitten, zijn door hun universiteiten berispt.

Ondertussen gingen de censoren met een bezem door het Chinese internet. Kritische artikelen en berichten op sociale media werden één voor één gewist, zodat het leek alsof er nooit problemen waren geweest. Zo werd de geschiedenis van de coronapandemie in China langzaam herschreven, tot een versie waarin de epidemie vanaf het eerste moment krachtdadig werd bestreden en het bovendien niet eens zo zeker is dat het virus uit China kwam.

Digitale versnipperaar 

Heel wat activisten in China probeerden informatie van de digitale versnipperaar te redden. Ze kopieerden teksten, maakten screenshots, downloadden video’s en brachten het verwijderde materiaal weer in circulatie. Velen maakten daarbij gebruik van Github, dat onmisbaar is voor it’ers en daardoor niet zomaar door de Chinese overheid kan worden geblokkeerd, zoals dat wel kan bij Google, Facebook en Twitter. Maar dat lost Beijing nu dus op door individuele beheerders aan te pakken.

In feite waren Chen en Cai niet eens zulke grote spelers op Github. Ze plaatsten in totaal zo’n 600 gewraakte stukken online. ‘Hun arrestatie is vooral een waarschuwing voor anderen’, zegt James Griffiths, auteur van The Great Firewall of China. ‘Het zal leiden tot meer zelfcensuur, en zo is het bedoeld.’ De strategie blijkt inderdaad te werken: meteen na de arrestatie trokken de beheerders van 2020nCoVmemory, een veel grotere archiefpagina op Github, zich terug.

Op een eerlijk proces hoeven Chen en Cai niet te hopen, in een rechtssysteem waar 99,9 procent van de beklaagden wordt veroordeeld. Alleen de strafmaat kan nog variëren. De twee krijgen geen toegang tot een onafhankelijke advocaat, maar hebben gezagsgetrouwe pro-deo gekregen. Een datum voor het proces is niet bekend, en de kans is groot dat de familie pas achteraf wordt ingelicht. ‘Dan kunnen we de media moeilijker bereiken, en hebben we minder impact’, aldus Chen Kun.

Eigen herinnering 

Het ziet er niet goed uit voor de waarheidsvinding in China, erkent Chen Kun. Hij merkt dat bij sommige van zijn landgenoten de propaganda over het coronavirus het al van de eigen herinnering overneemt. Toch blijft hij hoopvol. ‘Een paar dagen geleden schreef iemand dat hij het werk van mijn broer en Cai Wei wilde voortzetten. Er zijn nog steeds mensen bereid dit te doen. Jongeren zijn goed met technologie, ze kunnen zichzelf beter beschermen.’

En zijn broer? ‘Ik denk dat hij bang is om een lange gevangenisstraf te krijgen, maar niet dat hij spijt heeft’, aldus Chen Kun. ‘Als je in China sociaal geëngageerd bent en dit soort dingen doet, dan houd je er rekening mee dat je problemen kunt krijgen. Hij is niet zo naïef dat hij dacht dat hij geen risico liep. Ik denk dat hij het aankan. Mijn broer is een moedig persoon.’

Zolang het Westen ‘blaft maar niet bijt’ kan China ongestoord zijn gang gaan
De veiligheidswet in Hongkong, de Oeigoerse kampen in Xinjiang, de handelsoorlogen: zowel politiek als economische volgt China halsstarrig zijn eigen weg. Wat kan het Westen doen om het Chinese regime een halt toe te roepen?

Via deze ‘journalist’ publiceert de Communistische Partij haar visie over internationale relaties
Waarom schrijft de mysterieuze commentator van het Volksdagblad zo veel deze maand? Een belangrijke vraag voor serieuze Chinawatchers, legt onze correspondent Leen Vervaeke uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden