AnalyseCoronamaatregelen

Corona onder controle krijgen: zijn we misschien te voorzichtig?

De eigenaresse van kapsalon Haar & Zo worstelt met de 1,5 meter-regel. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

De sluiting van de scholen heeft nauwelijks bijgedragen aan het terugdringen van corona, liet het kabinet deze week doorschemeren. En dan was het virus ook nog eens al op zijn retour toen we de horeca en de kappers sloten. Hebben we soms maatregelen tevéél genomen?

Dus zo ziet het gevecht tegen corona eruit. Een berglandschap met ijzingwekkende toppen, die in maart worden platgewalst door allerlei maatregelen.

Eerst eind februari: de belofte om patiënten snel op te sporen en hun contacten in quarantaine te zetten. Geen effect te zien. Het advies aan reizigers uit coronagebieden om thuis te blijven bij ziekteklachten. Weer niets.

En dan: de dag waarop Rutte het handen schudden in de ban doet, en het niezen en hoesten in de mouw en het handenwassen afkondigt. Prompt maakt het getal ‘R’ – maat voor de besmettelijkheid van het virus – een duikvlucht naar beneden.

Maar dan volgt: thuiswerken, horeca, sportscholen en kapperszaken dicht, de scholen dicht. Op een grafiek die RIVM-hoofdwetenschapper Jaap van Dissel deze week aan de Tweede Kamer toonde, kwamen deze maatregelen pas toen het lijntje toch al daalde. De school- en horecasluiting ging zelfs pas in op de dag dat het voortplantingsgetal R onder de 1 kwam, de grens waaronder iedere geïnfecteerde minder dan één ander besmet en het virus dus begint uit te doven.

Afvlakken

Zou dat soms betekenen dat we te véél maatregelen hebben genomen? De schoolsluiting heeft in elk geval weinig bijgedragen, gaven Rutte en Van Dissel deze week toe. Ná de schoolsluiting raakten er immers niet opeens minder kinderen geïnfecteerd. Zou dat voor meer maatregelen gelden?

Onafhankelijke experts vinden die suggestie te ver gaan. ‘Je hebt gelijk dat het erop lijkt dat de verandering op 9 maart de grote klap heeft gegeven’, reageert hoogleraar infectieziektemodellering Sake de Vlas (Erasmus MC). ‘Maar het is goed mogelijk dat de curve daarna weer zou afvlakken en dat R boven de 1 zou blijven. Ik denk dat de stappen op 12 en 16 maart nodig waren om de curve verder naar beneden te duwen’, stelt hij, doelend op onder meer de horecasluiting.

‘Wat zeker is, is dat we het ten opzichte van andere landen met een strengere lockdown absoluut niet slecht doen’, zegt hoogleraar theoretische epidemiologie Hans Heesterbeek (Universiteit Utrecht). ‘Maar of de maatregelen net genoeg waren, of veel teveel, dat is nog zeer de vraag. We zien in andere landen dat een vorm van lockdown toch wel essentieel lijkt om de R onder de 1 te krijgen.’

Abstract begrip

Het punt is dat de grafiek met de bergtoppen ‘een zekerheid suggereert die er niet is’, zegt Heesterbeek. Want R is niet, zoals de buitentemperatuur, iets dat je direct kunt meten. ‘Het lijkt heel erg precies. Maar het is een abstract begrip’, zegt hij.

R geeft aan hoeveel ‘nakomelingen’ het virus maakt bij zijn gastheer, de mens. Ofwel: hoeveel mensen iemand die het virus draagt besmet. Om dat te bepalen, kijkt het RIVM naar de ziekenhuisopnames. Op basis daarvan schat men in wanneer de opgenomen patiënten ongeveer besmet moeten zijn geraakt. Daaruit valt weer te destilleren hoeveel besmettingen er op dat moment waren, en wat de gemiddelde R was.

Maar uiteraard zit daarin onzekerheid: de ene patiënt belandt sneller in het ziekenhuis dan de ander. ‘Het is moeilijk op een precies tijdstip vast te pinnen wanneer R door 1 ging’, zegt Jacco Wallinga, hoofdmodelleur van het RIVM. ‘Tien dagen eerder of later, dan kun je redelijk zeker zijn van je zaak. Maar je moet zo’n tijdlijn heel voorzichtig lezen.’

Sterfte berekenen

Aan het Londense Imperial College is ziektemodelleur Samir Bhatt het daarmee eens. Ook hij heeft berekend hoe R zich in Nederland ontwikkelt, niet door ziekenhuiscijfers, maar door sterftecijfers terug te rekenen. ‘En onze schattingen komen ruwweg met Wallinga’s bevindingen overeen’, constateert Bhatt, na inzage in de RIVM-grafieken.

Beeld Imperial College

Met één opvallend verschil. Volgens de Britse sommen kwam de R in ons land niet op 16 maart onder de 1, maar een week later, op 23 maart. ‘Ik zou sowieso voorzichtig zijn oorzaken aan de afname toe te kennen’, benadrukt ook Bhatt. ‘De maatregelen zitten zo dicht op elkaar, dat niet te ontwarren is welke de grootste invloed heeft.’

Het is niet voor het eerst dat de buitenwereld zich verslikt in het getal R. Zo wees Denk-Kamerlid Farid Azarkan er onlangs op dat het reproductiegetal eind maart leek te zijn gedaald tot 0,3, maar een week later wat dat opeens uit de grafieken verdwenen. Probeerde het RIVM soms iets onder het vloerkleed te vegen?

Beeld RIVM, beeldbewerking Volkskrant

Ook hier blijkt de oorzaak een misverstand tussen wetenschappers en niet-ingewijden. Omdat het berekenen van R ‘achterstevoren’ gaat, is juist het meest recente cijfer het minst nauwkeurig. En op 28 maart kwam het RIVM uit op: R zit ergens in tussen 0 en 1, met 0,3 als meest waarschijnlijke waarde.

Vraagtekens

‘Mensen zien zo’n grafiek, en denken: het is 0,3’, schetst Wallinga. ‘Terwijl de boodschap juist is: over de meest recente dagen kunnen we nog niet veel nauwkeurigs zeggen.’ Twee weken later had de RIVM-grafiek een opvallende transformatie ondergaan. Waar de meest recente R had moeten staan, had men het lijntje weggehaald – en er twee vraagtekens voor in de plaats gezet.

Beeld RIVM

Het beste, denkt Heesterbeek, zou zijn om R helemaal te schrappen als kerngetal van de uitbraak, als we de maatregelen verlichten. ‘In oorlogstijd werkt het prima. Maar nu het weer vredestijd wordt, en er straks weinig gevallen zijn, is R minder geschikt.’

Het spel wordt dan immers: snel erbij zijn als er nieuwe brandhaardjes van het virus ontstaan. Dat vraagt om een snelle thermometer, niet om een abstract getal gebaseerd op cijfers van weken geleden, vindt hij. ‘Alles valt of staat straks met snelle monitoring en snel kunnen zien of het beleid werkt, of dat er toch weer strengere maatregelen nodig zijn.’

‘We zitten nu net onder de kritische grens van 1', zegt De Vlas. ‘Voorzichtigheid blijft hoe dan ook geboden.’

R voor dummies, in vier lessen

1/ Het reproductiegetal R is een maat voor de voortplantingssnelheid van het virus. Het getal, overigens bedacht om bevolkingsgroei te berekenen, zegt hoeveel ‘nakomelingen’ een geïnfecteerde krijgt. Bij R = 2 zal een drager van het virus gemiddeld twee anderen besmetten. Gemiddeld, want berucht bij virussen is dat sommige patiënten veel mensen besmetten, en andere juist heel weinig.

2/ R komt in verschillende soorten. De R-nul (‘R0’, ook wel ‘R-naught’) is het voortplantingsgetal van het virus als je dat zijn gang zou laten gaan. Voor het nieuwe coronavirus schat men de R0 op 2,65, hoewel er ook schattingen zijn die uitkomen op 3,32 en zelfs op 5,4. Ter vergelijking: de griep ligt doorgaans iets onder de 2.

3/ In het publieke debat gaat het doorgaans om een andere R: het ‘effectieve’ reproductiegetal (Re), ofwel het reproductiegetal op een bepaald moment in de tijd. Het kabinet heeft beloofd: alleen als we Re langdurig onder 1 houden, kunnen de maatregelen worden versoepeld. Iedere geïnfecteerde zal dan gemiddeld immers minder dan één ander persoon besmetten. En dat betekent dat het virus aan het uitsterven is.

4/ Volgens de RIVM-cijfers is het reproductiegetal rond 16 maart onder de 1 gezakt, volgens de Britse berekening een week later. Sindsdien schommelt het rond de 0,8. Maar bedenk wel: wat er bijvoorbeeld gebeurt in de verpleeghuizen, zit niet in de berekeningen van R.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden